. भाग पहिला-अध्याय पहिला

()॥५॥४/८॥२७/१|_ (3२,२२४

0) 194791

/ ४०६] ॥४७-/॥५]

0एण०ए--880--- 5 कर्लीदी 10,000.

(0४1१॥. या. 11 १/1-1२७1'३'% 1.1२. ३२ १ €-311 11०. ४ १0 त 9 €

१८०८३५१०11 उठ. (५: “२८० “पपा अन्‌ प री न भे 0£ ८321 रन टी षु " , "10८ प

&७ते५<*%९७॥ ०८-१८ ३११ '

11३ 500 कआठणात फट र्डतष्चसाठटत ठत ०7 080078 एट तट 135८0 जाळशार्ल्त 12610”.

2

- 6

॥ छर्ण बन्दे जगटटदम्‌ ।॥

॥ श्रीमद्वगवद्वीता ॥

भाग पहिला - अध्याय पहिला.

खपादक

रामचंद्र स्वामीराव नाहक. बी. ए. जगल्नाथ रघुनाथ अजगांवकर. कल्याण रामचंद्र अबेवाडी.

पिन उ डु बु ऑबबाड््बब अडिज

एवमष्शद्शाध्यायी वाडायी मूर्तरिश्वरी ।॥ -- पद्मपुराण. गीता जाणा हे वाळायी । भीमूर्ति प्रभूची ।॥

८८२०२०० जकेप्रतिपदा, ्राके १८५३ -- २० माजे १९६१.

किल ४ रुपये.

प्रकारव, : रामचंद्र स्वामीराव नाईक, बी. ए. १९९३ बोगारवेस, बेळगांव,

सव हक्क प्रकाशकाचे स्वाधीन.

४ कड कप्यकाळ, ब्लड

चाशदत्त रामचंद्र देसाई, ' तरण भारत ' छापखाना, समादेवीगष्टी, बेळगांव,

लक्ष्मीचृसिह बवदवी मज सूत्रधार । माझं स्वतंतच्रपण येथ नसेचि फार ॥ गीता अगाध जलराशि कसला तरावा । हा घोसरा हरि म्हणे तरि का करावा ॥

हरिपाडित-“ गीतार्थप्रकादा ? अ. १ को. ४.

गज्वालक भगवान्‌ श्रीकृष्णझृपेने आज आही आमच्या सोळा भागांत प्रसिद्ध वज $ होणाऱ्या ' श्रीमद्धगवद्रीता ) या ग्रंथाचा पद्दिला भाग - अध्याय पदिला - वाचकांच्या ६. हाती देऊन आता एक वर्षांच्या संपूर्ण अवधीनंतर अज्ञ अभेकाप्रमाणे पाऊल 9 टाकावयास समर्थ झालो आहोंत असे धीटपणानें सांगत आहोंत. अर्से सांगतांना त्या अर्भकाला ज्याप्रमाणे पाऊल उचळून टाकतां आल्याचा आनंद होतो त्याप्रमाणे आह्ांलाहि आज आनंद होत आहि. या आमच्या आनंदांत वाचकांना भागीदार होण्याबद्दलची विनंति करून जनताजनार्दनासमोर आमच्या प्रयत्नाचे हे पाहिळे फळ अल्पोपहार नेवेद्य झणून समर्पण करीत आरहोत

आह्ी ज्यावेळी कार्यास प्रारंभ केला त्यावेळीं मोठ्या विलक्षण अडचणी आमच्यासमार उभ्या राहिल्या. * सर्वारम्भास्तण्डुलाः प्रस्थमूलाः ' या न्यायाने प्रथमच्ची अडचण कांचनाची. कार्य करण्याची होस होती. पण हा कांद्दीं चुटकींचा मांडब घालावयाचा नव्हता. या कार्यास हात घाला- वयाचा हझणजे लाख सव्वालाख रुपयांची तरतूद करावी लागणार होती. पण परमेश्वरी संकेतच असा दिसू लागला की, आही कार्यास प्रारंभ करावा तो तो अनपेक्षितपणे वाचकांनी व इतरांनी सहानुभूति दाखवावी व अन्य कांही जणांनी आधी झिडकारून नंतर प्रेमाचा मदतीचा हात पुढे करावा. प्रथम प्रथम आमऱ्चा धीर स्वचलाच. पण कांही सजनांनी ओळखदेस्व नसतांही आपल्या संग्रहांतील हस्तलि- खितें काढून दिली आणि ' तुझी कार्यप्र्रत्त व्हा; परमेश्वर सहाय्य करण्यास सदोदित जागता असतो ” ह्मणून धीर दिला; व जरी कार्याची कल्पना आमची होती तरी आत्मविश्वास नव्हता; तो आमच्या अंगीं आणून देऊन या सजनानी आहझांला अमोल सहाय्य केले; त्यामुळे आज आमच्या वाचक- वृदाची-इतक्या अवधाीनंतर कां होईना-सेवा करण्याचे सामर्थ्य अंगीं आलें याबद्दल आह्याला अतिदाय समाधान होत आहे. अनेक अडचणीच्या आडदरींतून सुखाचा सोज्वळ निर्झर वाहतो हे निसर्गतत्ब व्यवहारांतहि पूणीशाने खरें आहे.

ज्या सजनांनीं मदत केलो ह्मणून वर उल्लेखिलें आहे त्यांत श्रीमंत सरदार चिंतामणराव खंडेराव उर्फ तात्यासाहेब मेहेंदळें, पुरणे, यांचा प्रामुख्याने नामनिर्देश केला पाहिजे. त्यांनीं आपल्या संग्रहांतील माधव नारायणदास या कवीची ' नारायणकीर्ति ' नांवाची पोथी ओळखदेख् नसतां नुसत्या कायाच्या रूपरेखेवर एकवार दृष्टिक्षेप करून आमच्या हवालीं करण्याचे सोजन्य दाखविले व त्यावेळीच असे सांगितलें कौं, ' मी तुमचा आहे; जी काय मदत आपणांस हवी असेल ती करावयास मी एका पायावर तयार आहे, ' तद्वतच श्री, नरसिंह चिंतामण केळकर, संचालक ' केसरी, ' पुरण,

(२९)

यांनींहि सांगितलें व केसरींतून वेळोवेळीं प्रसिद्धीपत्रके छापून आह्यांस सक्रिय सहाय्यहि केलें. समर्थ- भक्त श्री. दांकर श्रीकृप्ण देव, धुळे, व तंजावर सरफोजी ग्रंथसंग्रहालयाचे चिटणीस रावसाहेब टी. सांबमूतिराव यांनी आपल्या सग्रदादील अंथाच्या प्रती करून पाठविल्या. श्री. श्रीधर अवधूत देशपांडे, मोमिनाबाद, यांनीं केलेली मदत निगळ्या स्वरूपाची आहे. त्यांना आझी एक पत्र लिहून आमच्या कार्यांची रूपरेखा कळविली तों त्यांनीं लगेच, दासोपंतांची हस्तलिखिते स्वतःच्या खर्चाने आमच्याकडे रवाना केलीं व इतर रीतीर्ने मदत करण्याचें आश्रासनहि दिलें. यांची आमची यापूर्वी ओळख

नव्ह्ती व आजमितीसहि पत्री ओळखीऱशिवाय जास्त माहिती नाही. हुबळी येथील श्रीयुत उभयकर बंधु यांनीं रमावलभदास याची ' चमत्कारी ? टीका आमच्या ग्रंथात समाविष्ट करण्यास परवानगी दिली. तसेंच येथील वयोवृद्ध व ज्ञानवृद्ध गृहस्थ गुरुवर्य श्री. भाऊसाहेब सोमण व त्यांचे बंधु श्री. बाबासाहेब सोमण या दोघाना वेळोंबेळी विधायक सूचना करून आह्यांस धीर दिला व उत्साहित केले, या सवे मंडळांचे आह्यी अत्यंत क्रणी आलोत. असो ! तात्पर्य एवढेच कीं, कार्य करावयास मनुष्ष आत्मविश्वासाने उभा राहिला झणज जनताजनार्दनाची मदत ही होतेच.

या ग्रंथांत आह्यी बीस टीका दिठेल्या आहेत. या टीकांचा काल श्रीज्ञानेश्वररापासून कविवर्य मोरोपंतापर्येतचा आहे हे वाचकानीं कालानुक्रमाकडे ( परिषगोष्ट ३ रे) जरा नजर टाकल्यास चटकन समजण्यासारखे आहे. आज महाराष्ट्रात ज्ञानेश्वरीच्या दोन प्रती उपलब्ध आहेत. पहिली मुकुंदराजी प्रत असून दुसरी एकनाथी होय. सुकुंदराजी प्रत इतिहासाचार्य कै. वि. का. राजवाडे यांनीं सत्कार्यो- तेजक सभा, घुळे, या संस्थेमाफत प्रसिद्ध केळेली आहे. ही ज्ञानेश्ररानीं लिहिलेली अस्सल प्रत असं ते झणतात. पण ही आज मदाराठट्रात लोकप्रिय झालेली नाहीं. याची कारणे कांहींहि असोत. त्या कारणांची मीमांसा न करता आही एवढच सांगतो कॉ, ती प्रत आह्यी दिलेली नाहीं. जी एकनाथी प्रत दिळेली आदे ती आज महाराष्ट्रात स्बसमत असून अनेकानी तिचा अथ विशद करण्यासाठीं आपापल्या परीने खटपट केलेळी आहे. आली ह. भ. प, श्रीनानामहाराज जोशी साखरे यांच्या प्रती- बरहुकूम ही शानेश्वरी दिलेटी आहे.

निव्वत्तीदैवा ची जी टीका दिलेली आहे ती श्रीज्ञानेश्वरांचे ज्येष्ठ बंधु श्रीनिवृत्तिदास यांची नव्हे; तर अन्य काणा निवृत्तिदेव नामक कवीची आहे. सोापानदवी ब मुक्तेथ्वरी या टीकांबद्दह आह्मांला संशय आहे, या टॉकांचा उगम मूळ श्रीज्ञानेश्वराचे बंधु श्रीनिवृत्तिदास याच्या टीकेपासूनच असावा असें दिसते. एकनाथांनी जशी ज्ञानेश्वरी शद्ध केली त्याप्रमाणे मूळची निवृत्तिदेवी प्रथम सोपानदेवांनीं शुद्ध केली व नंतर ह्या सोपानदेवीवर मक्तेश्ररांनी आपला बुद्धिप्रवान हात फिरविला; असे झणणारा एक पक्ष आज महाराष्ट्रांत प्ळ होऊं पहात आहि. या पक्षाचे अध्वर्यु ठाणे येथील श्री, रा. म. आठवले हृ होत. याचेजवळ ह्याच सोपानदेबीची अगर सुक्तेश्वरीची निवृत्तिदेवी हणून लिहिलेली एक इस्तलिस्वित प्रत आहे व ती सतराव्या शतकांत कर्नाटकांत ' अकावती नदीच्या तीरावर बसून लिहिलेली आहे. या वादांत विशेष शिरण्यार्चे कारण नाहीं.

मावव--तंजावर प्रत-या नांवाखाली जी टीका आलिली आहे ती माधब राघवदास यांची असावी अशी आमची होका आहे. कारण १८ व्या अध्यायांतील शेवटच्या '“होकावरील टीकेंत २०६ न्या ओंबींत -- “ सावडिया युकोने तीचा अर्थ । महाराष्ट्र भाषे परमार्थ । रामकपेने

(३)

कथिला यथार्थ । धणी तो समर्थ न्यून पूर्णांचा | ” - ते रामाचा उल्लेख करितात, पण याला दुसरा कोणताहि आधार मिळत नाहीं, असो.

या ग्रंथांतील तुकाराम पांडुरंगदास हे साधुवर्य तुकाराम नव्हेत. हे जातीने देशस्थ त्रखेदी ब्राह्मण असून नगर जिल्ह्यात जामखेड पठ्यांत स्र्ड येथ रहात असत.याचे नांव तुका विप्र बोरबनकर अगर अजन- वतीकर असे आहे. हे आपणांस तुकाराम पांडुरंगदास असे ह्णवीत. या पांडुरंगदास नांवावरून द्दी गीताटीका प्रसिद्ध साधुवर्य तुकाराम याच्या नांवावर मोडली जाऊं लागली. ह्याची मूळवरत्ति कुलक्णी- पणाची होती. मूळ आडनांव क्षीरसागर असं होतं. पांडुरंगाचे एकनिष्ठ भक्त होते हणून आपणांस पांडुरंगदास असे हमणवीत असत. हे जन्मांध होते असे ह्मणतात, आपली परंपरा ज्ञानदेव-सच्चिदानंद बाबा >०<८>७< तुकाराम अशी देताउ. खडनर्जाक ब्रेलेश्वरी त्यांची समाधि असून तेथे श्रावण मासीं यात्रा भरत असते. हे तुकाराम १८व्या दातकाच्या पूर्वार्धात शाहू महाराजाच्या अमदानींत हयात होते. यांचा मूळग्रंथ श्री. तात्यासाहेब कुलकणी, क्षीरसागर, मुक्काम खर्डे, याजकडे आहे. ही सवे माहिती आझांस श्री, अमृत बापूजी रसाळ, हेडमास्तर, राहुरी, जि. नगर, याजकडून मिळाली.

कविवर्य मोरोपंतांच्या दोन आर्याबद्ध टीका दिलेल्या आहेत. त्यांपैकी पहिली टीका १८७४ च्या सुमारास गीतार्थबोधिनी नामक ग्रंथात मोरापंताची हणून प्रसिद्ध झाली व त्यानंतर हचि टीका १९०२ मध्यें श्री. कृष्णराव अजुंन केळुसकर यांर्नी आपल्या ग्रंथात प्रसिद्ध केली. याच ग्रंथाची द्ितीयाव्रृत्ति श्री. दामोदर सांवळागम यदे यानी १९३० मध्ये प्रसिद्ध केलेली आहे. या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेंत श्री, केळुसकरानीं असे हाटळें आहे कीं, “' ह्या आयमान्य ग्रंथावर महाराष्ट्रांतील सात्विक महाकवींनी केलेल्या भाषांतररूप टीका महाराष्ट्र-वाउ्ययाच्या भक्तास संग्राह्य वाटतील अर्स दिसल्यावरून त्याचा संग्रह प्रस्तुत पुस्तकांत केला आहे. वामनाची समल्छाकी, मोशेपंताची यमकविर- हित आर्या, मुक्तेश्रराची ओवी, तुकारामाचा अभंग आणि उद्धवचिद्धनाची सवाई हीं प्रत्येक शहोका- खार्ली यथाक्रम दिर्ली आहेत. ” “ मोरोपंताची यमकविरहित आया दिलेली आहे ? असं ते झणतात. पण ती खरोखर निर्यमक आहे कीं काय याकडे मात्र श्री. केळुसकरांनीं मळींच लक्ष दिले नाहीं. या वादांत दिरण्याची जरी आमची इच्छा नसली तरी पग हृ सागणे जरूर आदे कीं, श्री. केळुसकरांनीं प्रसिद्ध केलेली टीका मोरोपंतांचीच की अन्य कोणा कवीची हा वादग्रस्त प्रभ आहे बव तो आज येथे संपविणे अराक्य आहे. ह्मणून त्या वादांत न शिरतां आम्ही असे सांगतो कीं, पहिली टीका संशयास्पद असली तरी ती वाःवकांपुढ ठेविली आहे; वब दुसरी संशयातीत असल्यान तीहि दिलेली आहे, दुसरी टीका मोरोपंतांचीच अस वाटण्याचे कारण हे काँ, ती निर्यमक आहे व मोरोपंतांनी वामन- पोडितांच्या अनुष्ड्प्‌ वृत्तांतील टीकेच्या अनुरोधान थोडासा फेरबदल करून ती आर्याव्रत्तांत लिहिळेली आहे. आपल्या प्रस्तावनेत मोरोपंत झणतात;

“ शरौमद्ञामनावेरचित गाता टीकोततमा समख्गेकी । आया टोका तेचि छंद निराळ विचित्र ह लोकी ॥ १७ ॥ १ आतां वामनाकडे पाहतां तीन बामन कवीच्या टीका येथे दिलेल्या आहेत. या तिघांपैकी वामन -दिजोत्तमाची पोथी घळ्य़ाचे समथभक्त श्री, देव याच्या संग्रहापैकी के. चांदोरकर यांच्या कपाटांत आढळली. या कवीचा काल व वास्तव्यठिकाण याचा कांदींच मागमूस लागत नाहीं. उरलेल्या दोन वामनांपेर्की यथार्थदींपिकार वामन हे वामनस्वामी होत. त्यांचा उळख आमच्या ग्रंथात बामनपोडेत

(४)

असा केलेला आहे; पण तो चुकीनें तसा झालेला आहे. प्रसिद्ध कविवर्य वामनपॉडित हे. आमच्या ग्रंथांत वामन-शांडिल्य या नांवार्ने उळाखिळे गेळे आहेत. वामन-शांडिल्य व त्यांचे आजोबा ' गीता- थैप्रकाश ? कर्वे हरिपॉडित या दोघांनीं मिळून यमकबद्ध अशी बरीच काव्यरचना केली ब ती आपले सद्गुरु जे यथार्थदीपिकाकार वामनस्वामी याच्या नांवावर लिहिली अर्स आतां आढळून येत आहे. नामेक्यसाहद्याने ज्ञानदेव, तुकाराम, नामदेव, श्रीधर, विठ्ठल या कवींच्या काव्योदधींत बराच गोंधळ माजून राहिलेला आहे. अस्तु ! या भागांत जीं नावें चुकून पडलीं आहेत तीं पुढील भागांत सुधारून घेण्यांत येतील.

मराठी भाषेला काव्याचे स्वरूप प्रास होऊन आज सरासरी आठ इातर्के लोटली. एवढ्या अवधींत ओवीबद्ध, रछोकबद्ध, अभंगबद्ध असे पोराणिक व तत्वशानाचे अंथ सुलभपणे जनर्तेत प्रसृत करावेत या उद्देशानें लहान मोठ्या सर्वच कवींनीं आपल्या लेखणीचा अहेर महाराष्ट्शारदेस केला. बहुविध कवींनी बहुविध प्रकारे तिची सेवा केली. या सेवा करणाऱ्यांमध्ये श्रीसमर्थासारखे व्यवहारी कवी होते; विठठलाप्रमाणे कूट काव्ये करणारें होते; संतश्रेष्ठ तुकोबाप्रमाणें वारकरी होते; कोणी दिंडी- भजनाचा सोइळा वाढविला; कोणी मठ महत उत्पन्न केले; कोणी नुसताच सांप्रदाय चालविला. यांच्या कवितावधूला रामायण, महाभारत, भागवत, क्कचित्‌ पुराणें, उपपुराणे ब चुकून तत्वज्ञान यांचा उंबरघाट ओलांडून पलीकडे जाण्याची जरूरी भासली नाहीं. तिचे नानाविध अलंकार याच सृष्टींत दिसले; तिचे नानाविध विलास याच काव्योद्यानांत घडले. तेव्हां अशा प्रकारच्या काव्योदधीचें थोडक्यांत अवलोकन करू गेळें असतां पंचम वेद महाभारतावर जेवढ्या कवींनी परिश्रम केळे आहेत तेवढ परिश्रम कोणत्याही ग्रंथावर इतक्या कविसमुदायाने केले नाहीत असें दिसून येते. त्यांतल्यात्यांत महाभारताचं सारसवस्व जी गीता तिच्यावर १२ व्या दातकापासून तो तहत आजकालपर्यंत जेवढ्या कविसमुदायाने आपली लेखणी चालविली आहे तेवढा कविसमुदाय अन्य कोणत्याही ग्रंथावर भुललेला दिसत नादा. या गीतेवर परिश्रम करण्यांत सव्वालाखी दासोपंतापासून झोपाळ्यावर बसून गाणाऱ्या अनंततनयापर्यंत सर्वाची सोय लाडली आहे. या गीतेने अंगाला राख फांसून अलक ह्मणून दारोदार फिरणाऱ्या बेराग्यापासून राणीवशापयत सवाना सारखे मोहून टाकले आहे. इतक्या कर्वीना मोहून टाकणाऱ्या श्रीमद्धगवद्वीतेने मराठी भाषेचा प्रदेशही कांही. कमी व्यापिला नाहीं. पश्चिमेस अरबी समद्रापासून तो पूर्वेस बंगालच्या उपसागरापर्यंत व सिंधुपासून खालीं सेतुरामेश्वरापर्यंतचा सर्व प्रदेश महाराष््रश्यारदेनें गीतेच्या विलासाकारितां व्यापिला आहे. या प्रदेशांत तंजावर ते पंजाबांतील नामदेवाच्या बास्तव्यम्थानापर्येत सर्व ठिकाणे येतात.

एवढें जरी खंर असलें तरी ज्ञानेश्वरीदतकी छाप कोणत्याच ग्रंथाने मराठी शारदेवर पाडली नाहीं. ज्ञानेश्वरीनें सवकाळी मान्यता मिळविलेली आहि. एवर्ढेच केवळ नव्हे तर अन्य कवींच्या टीकांमध्येसुद्धा आपल्याठा ज्ञानेश्ररीचेच अनुकरण केलेळें आढळेल, याला प्रमाण झणून प्रस्तुत ग्रंथांतील रगनाथ मोगरेकर यांची ' चित्सदानंदलहरी ' पुढे कारितां येईल, रंगनाथ मोगरेकर वेदांतील सूत्रमयतेश्ी तन्मय होऊन ज्या ज्या वेळीं गीतेचा अर्थ लावितात त्या त्या वेळीं उपमा देतांना इतर कोणत्याहि उपसा न देतां अचुक ज्ञानेश्ररांचीच देतात; दे सूक्षमपणारने अध्ययन करणाऱ्यांच्या ध्यानांत चवटकन येईल. ज्ञानेश्वशीर्मे १५ व्या दातकाच्या सुमारास जनतेवर आपली मोहिनी किती टाकली होती हे खालील दंतकथेवरून सहज श्यानांत येईल.

(५)

:६ एकदां दासोपंत काशीयात्रेनिमित्त फिरत फिरत पेठणास आले. पेठण हणजे संतांचे माहेरघर होय. पैठण क्षेत्र संतपरंपरेकारेतां आतेशाय श्रेष्ठ आहे. तेव्हां दासोपंतांची स्वारी पेठणक्षेत्री आली. सहर्जी एकनाथस्वामींची गांठ पडल्यावेळीं संभापणाच्या ओघांत एकनाथांनी सानेश्वरीची स्तुति केली. दोघेही विद्वान्‌; एकनाथ भक्तिमागी होते; दातोपंत केवळ भक्तिमार्गी नव्हते तर वेदवेदांतांतद्दि पारंगत होते. एकनाथांनी सांगितलें की, ज्ञानेश्वरीसारस्वा उत्कृष्ट ग्रंथ नाहीं; तेव्हां दासोपंतांनी ती ऐकण्याची इच्छा प्रदरित केली. त्यावेळीं एकनाथ व दासोपंत दाघे मिळून एकनाथांच्या समाधि लावण्याच्या ठिकाणीं गेळे, एकनाथस्वामींनीं ' अनन्याश्रिन्तयन्तो माम्‌ ? सा छोकावर प्रवचन कर- ण्यास प्रारंभ केला. सारस्वें प्रवचन सुरूं होते. एकादशीच्या दिवशी दोनप्रहरीं हे प्रवचनास बसले होते. द्वादशशीची पहांट होऊन सूर्याची कोवळी किरणे पोथीवर पडली तरी हॅ प्रवचन चालू होतें. तेव्हां दासोपंतांनी विचारणा केली कीं, छोक संपला काय; लगेच एकनाथांनी उत्तर केळें कौ, फक्त एक चरण संपला. तेव्हां दासोपंतांनी लगेच मनांत खूणगांठ बांधली व गीतार्णबाच्या टेस्वनास प्रारंभ वेश.

दासोपंत ब एकनाथ हे समकालीन कीं काय हा प्रश्न यथे महत्वाचा नाही. आमच्या म्तं हे दोन्ही कवी समकालीन नसावेत. पण तात्पर्य एवढेंच घ्यावयाचे कीं, एकनाथांनी ज्ञानेश्वरी शुद्ध करून लोकांसमोर ठेविल्यानंतर ती लोकांना आतिदाय आवडली. जनतेने त्या ग्रंथाला वेदाइतकेच महत्व दिले; घरोघर पारायणे, प्रवचने सुरू झालीं; ज्ञानेश्वरी पाहून इतर कवींना गीतेवर टीका लिद्दाबवास स्फूर्ति झाली. हदी मागची गोष्ट झाली. पण सद्यःकालचीसुद्धा मजा अशीच आहे. आधुनिक गराराष्ट्र काविपंचकांपेकीं के. बालकवींनीं भावी कवींना संदेश देतांना असे लिहून ठेविळ आहे कीं, ज्या कोणाला कवी व्हावयाचे असेल त्यांने ज्ञानेश्वरीचे पारायण अवश्य ठेविले पाहिजे, सध्यां तर तिर्ने कन्नडपॉरितां- नाहि मोहून टाकण्यास प्रारंभ केला आहे. ह्यावरून एवढेंच घ्यावयाचे कीं, जानेश्ररीने तिच्या छेनयन- कालापासून तो तहत आजपर्यंत आपली श्रेष्ठता कायम ठेविली आहे. आपल्या धवल तेजाने सारखी प्रकादाते आहे. झणून कालानुक्रमाप्रमाणे प्रथम व संतकाव्यातील उच्चतम ग्रंथ हणून प्रथमस्पानीं तिची प्राणप्रतिष्टा केली आहे.

कोणी असं हणेल कीं, “' विष्णुबुवा जोग, साखरे, के. भिडे, केरळकोकिळ आठल्ये इत्यादिकांच्या ज्ञानेथरीच्या उत्तम, सटीक, साथ प्रती विकत मिळत असता तुह्ञा येथे नुसती ज्ञाने्वरी देण्याचं कांहींच कारण नव्हते ब ज्या कवींच्या गीतेबरोीळ टीका आज एकदां प्रसिद्ध झाल्या आहेत त्या पुनः छापावयाच्या नव्हत्या. फक्त अप्रतिद्ध टीका छापल्या असत्या तर भागले असते. ” हं खर आहे. पण वस्तुस्थिति अशी आहे कीं, आजपर्यंत ज्या गीताटीका छापल्या गेल्या त्यांच्या प्रती मिळतातच असे नाहीं. खात्रीने मिळणाऱ्या टीका हाणजे ज्ञानेश्वरी ब यथार्थदीपिका ह्या होत. पण सध्यां यथार्थ- दीपिकाहि मिळेनाशी झाली आहे. ज्ञानेश्वरी मात्र सर्वच मिळते. दुसऱ्या कांहीं टीका प्रकाशित असूनहि मिळत नारदीत. श्री. दा. सां. यंदे यांनीं प्रसिद्ध केलेला-पांच कवींच्या टीका असलेला-ग्रथ आजला मिळू शकतो; पण तो ग्रंथ आमची योजना प्रसिद्ध झाल्यानंतर वब साधारण आमचा ग्रंथ अ्धोअधिक छापून तयार झाल्यानंतर प्रसिद्ध झाला. या ग्रंथाची पहिली आवृत्ति १९०२ च्या सुमारास निघाली होती. पण ती आमच्या योजनेच्या वेळीं मिळण्यासारख्ी नव्हती. तसाच रंगनाथ मोगरेकरकुत “ वित्सदानंदलड्री ) हा ग्रंथ १८९१ सालीं प्रकाशित झाला होता. पण तोहि मिळण्या- सारखा नादी, रमावह्मदासकुत “ चमत्कारी * टीका १९२५ सालीं प्रासिद्ध झाली, पण अद्याप तिची

(६९)

माहिती सर्वांना नाहीं. याकरितां हे एकदां छापलेले टीकाग्रंथ आमच्या ग्रंथांत समाविष्ट केळ आहेत. अप्रकादीत ग्रंथ प्रसिद्ध करावयाचें हं तर आमच ध्येय असल्याकारणाने ते आझी या ग्रंथांत सामील केले तर काही नवल नाहीं. आमची अशी महत्वाकांक्षा आहे कीं, वाचकांच्या सक्रिय सहानुभूतीने आही गीतारणवासारखा प्रचंड ग्रंथ प्रसिद्ध करावा. कारण हा एकच ग्रंथ छापाबयाचा अस झटळे तर त्यालाच सरासरी चार वर्षांचा अवधी लागेल. ह्याशिवाय पुष्कळ जुन्या कवींच्या टॉका प्रसिद्ध करण्यासारख्या आहेत. परंतु त्या आमच्या हाती न पडल्याकारणानं आमचा नाइलाज आहे.

आधुनिक टीकाकारांना आम्ही येथ मुळींच बाव ठेविलेला नाहीं, याचे कारण एवढेंच की, सध्यांच्या काळीं ते आपले ग्रंथ प्रकाशित करण्याचे प्रयत्न स्वतः करू दाकतील, पण जुन्या कर्वींचे तसें नाहीं. त्याचे ज ग्रंथ आज खातेर्‍्यांत पडले आहेत ते शोधणेहि सध्यां दुधट होत चालले आहे. तेव्हां महाराष्ट्रभर फिरून ज्या जुन्या कवींचे ग्रंथ सांपडतील ते प्रसिद्ध करावयार्चे व त्यांचे महत्व जनतेस समजावून द्यावयाचें या उद्देशाने आम्ही हवें काय हाती घेतलें आहे; व हे कार्य सिद्धीला नेण्याकरितां आम्हांला केव्हांहि जनतेची सहानुभूति ही पाहिजेच.

श्रीमद्धगवद्वीतेवर श्रीशोकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, इत्यादिकांच्या संस्कृत टीका अहित. शिवाय बंगाली, हिंदी, तामीळ, कानडी वगरे रूढ देशी भाषामध्ये पुष्कळ प्रसिद्ध व अप्रसिद्ध अश्या टीका आहेत. इंग्रजी भाषेमध्ये काहीं देशी ब विदेशी पाडितांनी भाषांतरे व अनुवाद केलेले आहित. यावरून असे झणावयास हरकत नाहीं की, आमच्या या गीतेतील तत्त्वज्ञानांन अखिल जगावर आपली मोहिनी टाकलली आहे. पोवीत्य तत्वज्ञानाची श्रेष्ठता या निरनिराळ्या भाषांमध्ये केल्या जाणाऱ्या व झालेल्या भाषातराच्या संख्यवरूनच ध्यानांत येईल. खिस्ती धर्मपुस्तक जे बायबल त्यार्चे भाषांतर जगांतील सवे भाषांमध्ये व्हावे या उद्देशाने संस्था स्थापन झालेल्या आहित. त्यांच्याद्वारे दे माषातरका्य एखाद्या यंत्राप्रमाणे कसे निरसपर्णे चाललेले आ> हं निरनिराळ्या भार्षेत झालेल्या निरस ब कटु भाषांतरावरून ध्यानात येणारे आहे. पण गीतेची गोष्ट तशी नाहीं. या गीतेचे भाषांतर करणारा वर्ग हणा अगर तिचा अनुवाद करणारा वर्ग हझणा आपण होऊनच पुढ येतो; सर्वात उत्तम प्रकारचे आपलें भाषांतर व्हावे झणून आपण झटतो; आणि गीर्तेत काय काय सांगितलें आहे हँ आपल्या समजुतीप्रमार्णे विशाद करून सवे जगापुढे ठेवितो. या लोकांना कोणी ' ई कार्य तुझी करा ' असें सांगितलेले नसते. हा श्रीकृष्णाचा संदेश सवे जगाला पोंचविण्याकरितां कोणतीहि : बायबल लीग ? अगर * टॅक्ट सोसायटी " प्रमाणें संस्था स्थापन करण्याची जरूरी पडली नाहीं. जो तो आपापल्या ऐपतीप्रमाणे त॑ कार्य आपखुषीने करितो आहे. या मंडळींना कोणाचीही आर्थिक मदत नाहीं. अर्स असतानाहि हें कार्य प्रत्येक भांघेत-मग ती भाषा पोर्वात्य असो अगर पाश्चिमात्य असो- अविरतपर्णे चालूं आहे. यांमध्ये के. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक, महात्मा गांधी यांच्यासारखे राजकीय पुढारीहि आहेत. हवे आपली मर्ते याच ग्रंथाच्या आधारावर जनतेपुढे मांडीत आहित. महात्मार्जांचा अगदीं अलीकडचा ग्रंथ : अनासक्तियोंग ' हेंच सागता. यावरून अर्से हणावयास हरकत नाहीं कीं, पोर्वात्य तत्त्वज्ञान जरी समग्र विळयास जाऊन ' श्रीमद्धगवद्वरीता ' हा एकच ग्रंथ जिवंत राहिला तरी तो जगांतील कोणत्याहि धमाच्या अगर राष्ट्च्या तत्वज्ञानाला हार जाणार नाहीं.

अश्या या ग्रंथाकडे आमच जुने संतकवी कोणत्या दृष्टीने पाहात होते ह समजावयास त्या ग्रंथावरीळ सव टीका प्रसिद्ध झाल्या पाहिजेत. पण सांगावयास अत्यंत खेद होतो कीं, द्दे सारे टीका-अंथ

(७)

आज उपलब्ध नाहींत. कित्येकांचा नुसता नामनिर्देशाच केळेला आढळतो; तर कांहीं अपूर्ण अशा स्थितींत पहावयास सांपडतात; आणि कित्येक ग्रंथ जरी मिळाले तरी ते वाचतां येणें शक्‍य नार्ही. ही अडचण कांहीं अंशीं वूर व्हावी या हेतूने आही ह्या स्व टीका सामुदायिकपणें छापण्याचें कार्य अंगिकारिळें आहे, या कार्यापासून ह्य फायदे काय आहित ते येणेप्रमाणे;

१ जुन्या कवींच्या ग्रंथांचे प्रकाशन.

२ अप्रसिद्ध कवींच्या ग्रंथांचे संशोधन.

३ असे ग्रंथ प्रतिद्ध झाल्याने मराठी भाषेच्या ग्रेंथभांडारांत पडणारी भर. याशिवाय अनुषंगिक फायदे होतील ते येणेप्रमाणे;

१ सव टीकाकारांचीं मरते सामुदायिकपर्णे समजण्याचे साधन.

२ एकीकडे सर्वे टीका वाचावयास मिळणे.

३ एकदां प्रकाशित होऊन आजला न मिळणाऱ्या ग्रंथांचे पुनर्मद्रण,

४ मराठी भाषेची वाढ कशी झाली हे समजावयाचे एक साधन.

: श्रीमद्वगवद्रीता ) या ग्रंथाच्या मराठी वाचकांच्या सहाय्यावरच आही या प्रकारानास प्रारंभ

केलेला आहि. तेव्हां जनता महाराष्ट्रिय संतकवींची सेवा करण्याचा हा प्रसंग वांया दवडणार नाहीं अशी आज्या बाळगून

सर्चेपि सुल्रिनः सन्तु सवे सन्तु निरामयाः । सर्व भद्रा/णे पद्यन्तु मा कथ्चित्‌ दुःखमाप्चुयात्‌ ॥

अक्षी भगवान्‌ श्रीकृष्णचरणीं प्राथना करून हा ' श्रीमद्वगवद्रीता ' ग्रंथाचा पहिला भाग वाचकांच्या हार्ती देऊन दुसऱ्या भागाच्या तयारीला आही लागतो.

सर्वोचे नम्र, बेळगांव रा €« १* बेळगांव. ऐ रामचद्र ख्वामाराव नाइक. कि जं न || "||| र्य री वर्षप्रतिपदा, शके १८५३. ॥ 40.00 :000000000.40060. कल्याण रामचद्र अबवाडा.

संपादक.

र

"> उपकार-स्मरण, ९.

-भव्त्त्स्तुक मम्व्व्व्डा--

श्री रा. रा. नरसिंह चितामण केळकर, संचालक ' केसरी ,, पुणे.

श्रीमंत सरदार चिंतामणराव खंडेराव ऊफ ताल्यासाद्देब मेहेंदळे, पुणें,

श्रीसमर्थभक्त श्री. रा. रा. शकर श्रीकृष्ण देव, संपादक “ रामदास-रामदासी, 'घुळे. श्री. संपादक मंडळ, ' महाराष्टर-शब्दकोरा, पुणे ी

श्री, रा. रा. कृष्णाजी लमण उफ भाऊसाहेब सोमण -- ' किरात ', बेळगांव.

श्री. रा. रा. सदाशिव लक्ष्मण उफ बाबासाहेब सोमण, बी. ए., एल. एल, बी., बेळगाव,

श्री. रा. रा. नागेश वासुदेव गुणाजी, बी. ए., एल.*एल. बी., चीफ आफिसर-नगरपालिका, बेळगांव,

रावसाहेब टी. सांबमूर्तिराव, बरी. ए., बी, एल; सेक्रेटरी, महाराजा सफोंजी सरस्वती महाल लायब्ररी कमिटी, तेजावर,

श्री. रा. रा. श्रीधर अवधूत देदापांडे, मोमिनाबाद, ( आंब्रे जोगाई ). श्री. रा. रा. गोपाळ सुबराव उभयकर, नारायणपूर--हुवळी.

ह. भ. प. श्री. रा. रा. रामचंद्र कृप्ण उर्फ अण्णा कामत, श्रीदुर्गादत्तमंदीर, मारोल-गोवा.

श्री, रा. रा. संपादक ' ज्ञानप्रकाश, * पुणे.

श्री. रा. रा. नागनाथ विठ्ठल पाठक, नाथविश्रामधाम, बेलापूर. ( जि.अद्दमदनर,)

श्री. रा. रा. लमण खंडेराव कसरेकर, हेड मास्तर, मुलांची शाळा, मोद्ाडी, (जि. नाशिक. )

रोड का (एक

_ वळ. पकी कीक. डन ६.

> क्र

6 न्न |

व >

च्य > शा

>...

९७७५ *- ऱ>

आहे> ०. के 2 क ह... अत ५.०). ६..-०> औ३५

२८०७ क.

६. ०१... ६०- ४...

रि १० ७ दन क (हे कि

>>. “कक बु ऱ्श्

चळ य ही.“ य

- - ळा

कैं (च

पलक

॥ गीताध्यानम ॥।

९/£* ट्रे ५७५/ल 9 >».

९.“पार्थाय प्रतिजोधितां भगवता नारायणेन स्वयम्‌ | व्यासेन प्रथितां पुराणमुनिना मध्येमद्दाभारतम | अद्वेतामृतवर्षि्णी मगवतीमष्टादद्याध्यायिनीम्‌ । अम्ब त्वामनुसन्दधामि मगवद्रीते मबद्देधिणीम्‌ ॥ १ ॥

*- पार्थ सखा ह्मणे बोधितसे भगवंत पहा महाभारतयुद्धीं । ज परमामृत मुक्तेस दायक आदिनारायणवाक्‍्य त्रिशुद्धा | व्यास पुराण कथी महाभारत त्यांत गिता जगदंब अनादी । अध्यय द्दे अठरा अवलोकितां होइल मोक्षपरायण बुद्धी ॥ १ ॥

नमो5स्तु ते ध्यास विशालबुद्धे । फुलारबिन्दायतपत्रनेत्र ॥ येन त्वया भारततेलपूर्णः । प्रज्वालितो ज्ञानमयः प्रदीप: ॥ २ ॥

त्यास नमूं मुनि व्यास विशालहि बुद्धि जयाप्रति पाराच नाहीं । पद्मप्रफालित आतपलो चन तोचि प्रकाश वियोगदशाद्दी ॥ भारततेलहि प्रश्‍वालित त्यांतहि दीपक शान दिशा दरा पाही ।

तोचि प्रकारा जगत्रय व्यापुनि अभ्नि दाशी रवि दीपत कांदी || २॥

प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रेकपाणये । शानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ १३ |

स्वर्ग सुरद्रुम घेऊाने ये हरि ते घनि राहुनियां वनमाळी ।

नाम जयाप्रति पारिजातही तोञ नि बेत्र कर्री तप काळी || कृष्ण कृपाधन ज्ञानप्रकादाक योगवरिष्ठ जगा प्रतिपाळी ।

अमृत हे भगवंतचि दोदृत तो नमु माघव दुर्घट काळीं ॥ ३

सर्वबोपनिषदो गावो दोग्या गोपालनन्दनः । पार्था वत्सः सुधीर्भाक्ता दुग्ध गीतामतं मदत ॥ ४ ॥

बेद वदे उपनीषद संस्मति ते सुरभी सुदुधा श्रातिभार ।

दोहक गोपति गोविंद गोकळिं गोपकुळीं यदुनंदन बा रे ।

वत्स बुजुक्षित पार्थचे प्राशित आणि उरे पसरे जग सारे ।

तै परमामृत आदि गिता पद्ा अध्यय हे अठरा अविकार ॥ ४ ।।

वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम्‌ । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगदरुरुम्‌ | ५ |

॥७-०७ ०५% ७७७७७० ०-७; % ७ ळक 72%. ७७% ७७०८ ७-० > ७५७००७ ५. ७७%. ७.०७ ७%%%%% ७७% %% ७७ * ७७ »%७८ कक क्क ममुलाकवड

')- प्रत्येक संस्कृत शोोकाखाली मराठी सवाईबृत्तांतील दिलेला शोक उद्भवचिद्धन या कवीचा आहि.

(५)

जो भसुदेवसुत प्रमु दव समल्तहि थ्याति वसू बसुधेसी । घेउनिया सविदेत्यसमर्दन कंस अरी अणि चाणुरदेषी ।। देवकिला परमानंद जाणुनि बिश्वगुरू हरि विश्वविलासी । कृष्ण मुकुंद मुरारि रमाधव भ्रीमधुसूदन बंदन त्याती । ५ ।॥

भीष्मद्रोणतटाजयद्रथजला गान्थारनीलोपला । इंल्यप्राहवती कृपेण वहनी कर्गेन वेलाकुला | अश्वत्थामविकर्णघोरमकरा दुर्योधनावर्तिनी । सोत्तीणी खळ पांडवे रणनदी केवतेक: केशव: ॥ ६ ॥

भीष्म अणी गुरु द्रोण थड्या जळ जेद्रथ कोरब सर्व कुमार्दे । शस्य सुशीर कृप जळघारहि कर्णसवेळ कुळांत प्रमादे || भीगुरुपुत्र अणीक विकणेहि दे मगरे दुर्योधन भेदे ।

हे हफरी नदि दुस्तर पांडब तारक भ्रीहरि युडविनोर्दे । ६ |

पारारयवचः सरोजममलं गीतार्थगन्योत्कंटम्‌ । नानाख्यानककेसरं हरिकथासम्याधनाबोधितन || लोके सजनषट्पदेरहरहः पेपीयमाने मुदा । भूयाद्वारतपंकज कलिमलप्रध्वसि नः भयसे ॥ ७ ॥

न्यासगिरासरसांत निघे महा मारत इं कभळार्पारे मानी ।

गीता त्यां आंत गंध सुभाषित पर्व कथा बहु केसरपाणी ||

सजन षट्पद आमोद सेविती बोधक वेधक पेकिति कार्नी ।

ते कलिकल्मष नासुनि पावति शांतिसुखाप्रति भेय निदानीं ॥ ७ ॥

मूक करोति वाचाल पंगु लघयते गिरिम्‌ । यत्कृपा तमहे वन्दे परमानन्दमाधवम्‌ ॥ ८ ॥

अंगिरसापरि वाचक होईल गर्भ मुका षटशास्त्रहि क्ता । पांगुळ धांबत मेरु चढे जारि सैर भिंतीर्वारि मुंगि पद्डाता ।।

पूर्ण कृपा वुझि होईल ज्यावर काय अशक्‍य तयासि पहाता । बंदन हे परमानंद माधव यादव रुक्मिणिच्या निजकांता || ८ !।

थं जझावरुणेन्द्ररद्रमरूतः स्तुन्बन्ति दिव्येस्तवे: । वेदैः सांगपदक्रमोपनिषंदेगीयन्ति यं सामगा: ।॥ घ्यानावस्थिततद्वतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो । यंस्यान्त न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मे नम:||९||

जो प्रपितामहद वेदनिधी वररणेद्रह्वि रुद्र मरुद्रण सारे ।

स्तोत्त मुख करि दिव्यस्तुती गित गातहि सांगच साम तसा रे ॥ ध्यात "षी मुनि योगिह्दि पांहति नेणति कोणि सुरासुर बारे । तोचि सचिद्धन उद्धव बंदित देव दयाघन पू्णळूपा रे ॥ ९ ॥

१/ (2 4

2 >>>:

म >) ण टा ्क्रशफ्ाशा्ाया€

कै की नशी

9 र व

,्ञ्ह

-----*

4 कीट आन ही.

र क

शश

7 टका 7 हिर

2 पऱ्या

रि!

ह. कोरता

व 29४ त. ३: हिप

/

२-५. / ५2.-:.:222:/::/52/7 2 ओय “शा णाय. फा” “शः शः

गुर... ऑर.

क ७49७

(९ ६६२०८९५ --

७६ «४ 2$-

क्ट "ग 2

> वी २ बक घच

शः व णा

>५/- २-५ 22०0920920: 2027702 ८ ५८-८८ शा पशशाचयाजळळ रक > >2, ी

न्य पदि यति च्युत

वि “>> हन हन: पणा नर डी

ज्र यव

22-2८: 72702 >> ->/1_ _/_.”

"२29

22: र प्र

शश ऱ् शी 9 री जा, ् €£-् द “क 1 अय ह्य - "<<. सा न: क त का शहा जात धका

> «शः “<< पर ७

भ्च्््न

क “र र रश ७७० 7 ८८०

>>> र क्य प

3४० >-

क

ह

भगवान श्री

(,_/112/_/. 117.) :0/2:-/7र्‍ य 11277:

18 -"ऱ्िक्ड 'ऱ्गु&र' "ऱ्यूकष्येव्थिल् "ल्बि&्र' व्यक

२८ को ह

आ अरी -ा क र्ल -ा ८722272 ०००५...

||

चि

कृष्णचरर्ण

जगच्वयालक

ह 025.

»-८::८-८०:229/2:/-/- ०>८ध्द

भक्तिपुरस्सर समर्पण.

""०१>>:>>>

गी शी ट्या

४

य्र््र

द य्य

/3* ७

००० ०००११ य को ही

_-

न (ि_

क्ट [> -: 0

बडी “२

.__._- _.»-.५_ (क डय त ती > (्

य्‌*

क. आक: ह श् (77.

कन,

१८7...

क्व”

1) |]

- क |

"२०४9 ७320

चा

-“-_. वक पी

क्ण जन ॥---

कड क य शोता

यी"

शट

ऱ्य गं

र आण

अ. »४., &_ १४९०५९0०५८ ८५८»

२७

०6

|| कृष्ण वन्दे जगदुरुम्‌ ॥

॥श्रीमकद्वगवडदीता॥

60 “क ककल को.

झि बडगा

भाग पहिला-अध्याय पहिला. ““»्ााकऱ्द>909९3९>)०॥९८)६८०३५>००० ००»

[ पांडबांनीं कपटय़ूतांत राज्य हरवल्यानंतर बारा वर्षे वनवास ब एक वर्ष अज्ञातवास भोगून कौरबां- कडे आपला राज्याचा अर्धा हिस्सा मागितला, भीष्म द्रोणांसारख्यानीं कोरवाना सांगून पाहिलें. पांडवांनी श्रीकूष्ण भगवानांना दिष्टाई करण्याची विनेति केली; पण या शिष्टाईचा काही उपयोग झाला नाही. तेव्हां पांडवांनी आपले राज्य युद्ध करून परत मिळवावयांचे अशा निश्चयाने युद्धाची तयारी केली. पांडवांचे सात अक्षौहिणी व कोरवांचे अकरा अक्षौहिणी सेन्य रणभूमीवर तयार झालें. युद्धाचे आरंभीं हीं सेन्ये लढण्यास समोरासमोर राहिल्यावेळीं अर्जुनाला त्या सेन्यात कोण कोण आहेत हं पाह- ण्याची इच्छा होऊन त्यानें आपले साराथि श्रीकृष्ण भगवान याना आपला रथ दोन्ही सैन्याच्या मध्य- भागीं नेऊन उभा करण्याची विनंति केली. त्याप्रमाणे श्रीकृष्णानीं रथ नेऊन उभा केला. तेव्हां तेथ अर्जुनाला आपले गुरु, बडील, सासरे, मामे, भाचे, मुलगे, पुतणे इत्यादि स्वजन लढण्यास उद्युक्त झालेले दिसले, तो अतिराय गडबडला. त्याच्या मनात मोह उतस्तन्न होऊन त्याला विषाद वाटला. युद्धामध्ये स्वजनांचा होणारा वध, त्यापासून होणारा कुलक्षय, वर्णसंकर आणि पिंडोदकक्रियांची लपता ब त्यामुळें पितरांना घडणारा नरकवास इत्यादि कारणामुळें त्याने यद्ध करण्याचे नाकारले. त्यावेळीं श्रीकृष्ण भगवानांनीं त्याला उपदेश केला आणि त्या उपदेशाच्या योगाने अर्जुनाचा मोह व दुबळेपणा नष्ट होऊन त्याने आपलें कतंव्य - यद्ध - केलें. श्रीकृष्णांनी हा जो उपदेश अर्जुनाला केला त्याचेच नांव ' भगवद्रीता '. ही महाभारतांत भीष्मपर्वांच्या २५ ते ४३ या अध्यायांत आलेली आहे.

युद्धांत स्वजनांना मारून आणि राज्य, भोग व ऐश्वर्य मिळवून आपण!स काय करावयाचे आहे असा जो अर्जुनाच्या मनाला विषाद वाटला त्यावरून या अध्यायाला ' विषादयोग ' असे नांव दिलेलें आहे. बहुतेक टीकाकार या अध्यायाला कांही महत्व देत नाहींत, गीता हे योगशास्त्र आहे आणि विषादयोग ही त्याची पहिली पायरी आदे हवें पुष्कळ लोक विसरतात. गीताकाराने योग द्वा शब्द

: श्रीज्ञानेधर ( भघ्याय १ ळा.

आर कास्ान्न्य "०1ा01"४श९२शंशिशणीांणाणणणीा0५ी९ी0ी 0) १0 00ी0२!ीशी?ी0010य2ी0ी?ी 0)ै”ी |ी0”ी”ी”00ी0तीी 000 0 0 त च गोनाणाळादडयादयलययावकचकाककक यय

ह. आ 3. १. २. ७ "७ शा “२. ६.” ६_ *>€%-. ४” % “१५८ ४ ४ ४१ ४-४ * ५४ ४-/ ७-४ -- ४५१५” ४.५ १./१५-/% ६. १ ६.१२ /%_/४./९./”९./ १.४५. "३...

अत्यंत व्यापक अर्थाने गीतेत अनेक ठिकाणीं आणि प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटीं वापरलेला आहे" या योगांत - योगशास्त्रांत - इतर अनेक - शान, भाक्ते, कर्मादि - योगांचा अंतर्भाव होतो हे गातेचे काळजीपूर्वक व मार्मिकपणें अध्ययन करणाऱ्याच्या सहज लक्षांत येईल. प्रस्तुतप्रसंगी ' स्वजनांना मी ब्रेलोक्याच्या राज्याकरितांहि मारणार नाहीं, मग प्रथ्वीच्या राज्याची गोष्ट सोडा ? ( श्लोक ३५) असा जो अर्जुनाला विषाद वाटला तो भाग अत्यंत महत्वाचा व मनन करण्याजोगा आहे. येथे अजुंनाची भूमिका वीराची नसून शिष्याची आहे. “ मी दिष्य या नात्यानें तुह्यांला हरण येत आहे अशी कबूलीहि अर्जुन दुसऱ्या अध्यायांतील ७ व्या शहोकांत देत आहे हे लक्षांत ठेवण्याजोरगे आहे तेव्हां कोणत्याही मुमुक्षुला, साधकाला अगर दिष्याला संसाराचा, सुखाचा आणि ऐश्वर्याचा बीट आल्याशिवाय किंवा गीतेच्या भाषेंत सांगावयाचें तर अजुनासारखा विषाद वाटल्याशिवाय तो योग शास्त्राचा अधिकारी होऊ शकत नाहीं, झणून विषादयोग ही योगशास्त्राची पहिली पायरी आहे हँ गीतेच्या प्रारंभी पहिल्या अध्यायांत सुचविले आहे. ]

मंगलाचरण.

श्रीज्ञानेश्वर --'' भावाथेदीपिका ( ज्ञानश्वरी )''

श्रीगणेशाय नमः || ३” नमो जी आद्या । वेदप्रतिपाद्या| जय जय स्वसंवेद्या | आत्मरूपा ॥ १॥ देवा तूंचि गणेझु । सकलाथमातिप्रकाइ] । ह्मणे निवृत्तिदासु | अवधारिजो जी ॥२॥ हें शब्दब्र्म अशेष । तेचि मूर्ति सुवेष | तेथ वणवपु निर्दोष । मिरवत अते || ३॥ स्मृति तेचि अवयव । देखा अंगीक भाव | तेथ लावण्याची ठेव । अर्थशाभा ॥४॥ अशदश पुराणे । तींचि मणिभूपर्णे । पदपद्धती खेवणें । प्रमेय रतनांचीं ॥५॥ पदबंध नागर । तेचि रंगाथिलें अंबर । जथ साहित्य वार्णे सपूँर | उजाळाचें |॥६॥ देखा काव्यनाटका | जे निर्धारिता सकोतुका । त्याचि रुणध्लणती क्षद्रघंटिका । अर्थध्वाने ॥ ७ ॥ नाना प्रमेयांची परी । निपुणपणे पाहतां कुसरी । दिसती उचित पदे माझारी । रत्ने भली |॥॥८|| तेथ व्यासादिकांच्या मती । तेचि मेखळा मिरवती । चोस्बाळपणें झळकती । पललवर्सडका ॥ ९ ॥ देखा षडूदर्शनें हाणिपती । तेचि भुजांची आकृती । हणऊाने विसंवाद धरिती । आयुधे हाती | १० ॥ तरी तर्कु तोचि परशु । नीति- भदु अंकुश । वेदान्तु तो महारसु । मोदकु मिरवे ॥११॥ एके हाती दंतु । जो स्वभावता खंडितु । तो बोद्धमतसंकेतु । वार्तिकाचा | १२॥| मग सर्जे सत्कारवादु । तो पझ्मकरु वरदु । धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्धु । अभ- यहस्तु ॥१३॥ देखा विवेकवंतु सुविमळु । तोचि शुंडादंडु सरळु । जेथ परमानंदु केवळ । महासुखाचा ॥ १४ ॥ तरी संबादू तोचि दशनु । जो समता शाभ्रवणु । देवो उन्मेषसूक्षमेक्षणु । विभराजु ॥ १५ ॥ मज अवगमलिया दोनी । मीमांसा श्रवणस्थानी । बोधमदामुत मुनी । अली सेविती ॥ १६ ॥ प्रमेय

ब्र ७

१ कोंदण, २ उत्तम, ३ बारीक, ४ शोला

मंगळाचरण, ) श्रीज्ञानेथवर-माधवब नारायणदास,

डड डिंडिशशशकििकिषथयययायबयममऑऑॅऑऑऑऑऑऑशऑशथाबशिबशााााागाायााजाजञजजजजजबगगय्बाजआजजजबन हिय्या य हट ० 2 ०-->-०----

मया िगिसकरथषविणाषषषशाशाााशााााा /४*./५/४८/”४८/ ५८/४५/४४१४ ४४ ४५ २ “४. ४-/ ४/१-/ ४” ७” *“ ४-/€४/ < -< १-१ '-4 ्ि षक.» ७ ५ ० जं २-५ ६.» »२./२ “*

प्रवाल सुप्रभ । द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ । सरिसेपर्णे एकवटत इभ--मस्तकावरी ॥ १७ ॥ उपरि दशो- पनिषर्दे | जिये उदारे ज्ञानमकरंदे । तिये कुसुम मुगुटीं सुगर्ध । शोभती भाळीं ॥ १८ ॥ अकार चर- णयुगुल । उकार उदर विशाल । मकार महामंडल । मस्तकाकारर ॥ १९ ॥ हे तीन्ही एकवटले । तेथ शहून्झ़ कवळले | ते मियां श्रीगुरुकूपा नमिले । आदिजीज ॥ २० | आतां अभिनव वाग्बिलासिनी । जे चातुर्याथकलाकामिनी । ते शारदा वि&-ोहिनी । नमिली मियां ॥ २१ ॥ मज ह्ृदर्या सदुरु । जेण तारिलो हा संसारपुरु । हणऊनि विशेषणे अत्यादरु । विवेकावरी ॥ २२ ॥ जेम डोळ्यां अजन भेटे । ते वेळीं दृष्टीसी फांटा फुटे । मग वास पाहिजे तेथ प्रगटे । महानिधी | २३ ॥ कां चिंतामणी आलियां हार्ती । सदा विजयवृत्ति मनोरथीं । तैसा मी पूर्णकाम श्रीनिवृत्ति । ज्ञानदेवा ह्मणे ॥ २४ ॥ झणोनि जाणतेन गुरु भजिजे । तेणें कृतकार्य होईजे । जेस मूळसिंचने सहज । शाखापलूव संतोपती |॥ २५ ॥ कां तीर्थे जिये त्रिभवनी । तिर्ये घडती समुद्रावगाहनी ॥ ना तरी अमृतरसास्वादनीं । रस सकळ ॥२६॥| तैसा पुढतपुढती तोचि । मियां अभिवंदिला श्रीगुराचे । जो अभिलपरित मनोरुचि । पुरविता तो ॥२७॥ माधव नारायणदास--“' नाराथणकाल ” श्रगणेशाय नमः | जय जय सन्मय मंगलमूर्ती । जय जय सदानंदकृती । जय जय गणाधिपति । जयजय भव-विघ्न-नाशा ॥ १ ॥ जयजय संदेकसागरा | जयजय सब्दीदध। गाय रा । संधी केंची मीपणे || २ ॥ श्रीदौसेकराजाय नमः ।॥ करोनि गुरुपादुकास्मरण । संतसभे बोले निरूपण । जी स्वामी थे गातेचे महिमान । मन वाचा अगाचर ॥ ३॥ हे न हणावे शास्त्रपुराण । हे माळा मंत्रच अति गहून | मोक्षपदवी पावे पूर्ण । ये र उच्चारितां ॥ ४ | येथे पांचसेचोऱ्ह्यात्तरी । इलोक बोलिला मुरारी | आणि अर्जुन | बोलिला इलोक चोऱ्ह्यासी ॥ ५ ॥ बप्तीस सजयाची छोकवचर्ने | नव कोक बोलिले दुर्योधन । आणि धतराष्ट्र तेणे | येक छोक बोलिला | ६॥ एवं साता हाताची गणना | तंत्र सवीत्मना

परी ग्रंथी घातला श्रीव्यासदेवे | ७ ॥ प्रबोधकारणें भारती ॥ ८ ॥ भष्यवनीं क्रषीलागी ।

उपया प्रसंगीं । सकळ ण फळ इचे अंगीं । अतो वच्मि हे क्णेश्वरा | ९ ॥ हे भारता- माजी मध्यवर्ती । अष्टादरापर्व होय शोभविति । जैसा मेरु मिरवे अचळस्थिती । मणिमाळिकेमाझारीं ॥ ॥ १० ॥ हे स्वानुभवचंद्राची अमृतकळा । अद्वेतामृत वर्षे प्रेमळा । भगवंत उक्ती झणोनि सोज्वळा । भगवती नाम वाच्य इचे ॥ ११ ॥ दे अष्टादरपवीर्चे सार । ह्मणोनि अष्टादशाध्यायी साचार । योगे- श्वराचे ह्ृदयमंदिर । इचेनि सदा वसते पें ॥ १२ ॥ जैसा तमाचा ग्रासक तरणी । तेशी हे भबेद्वेषिणी | संसारवार्ता नाइकिजे स्वप्नीं । इचेनि श्रवणकीर्तने || १३ ॥ ताबद्ठजन्ति शास्त्राणि सेतिह्वासाने वे पुनः । यावश्नोत्पद्यते गीता कुष्णवकत्राद्विनिगता ॥ सरितांची तंववरीच गर्जना । जो न पावती सिंधुस्थाना । तैसी तंववरी गर्जतीं शास्त्र नाना । जंव गीता हे श्रवणा आली नाहीं ॥ १४ ॥ मलानिर्मटनिपुंसां गंगा- स्नान दिनेदिने । सकृद्रीतांभसिस्नानं संसारमलनारनम्‌ ।॥ प्रतिदिनीं कारेता जलस्नान । होय बाह्य मल- मोचन ॥ तैस नव्हे गीतामलमोचन । भवजलनारान क्षणमात्रे ॥ १५ ॥ गीता संगीता कतेव्या कि- मन्यैः शास्त्रविस्तरेः । या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्याद्विनिसृता ।॥। निद्रस्था श्रीनारायणाचे । श्वासो श्वास ते निगम साचे । अतएव महिमान तयाच । अगाधत्बे विराजे ॥ १६ ॥ स्वर्ये पद्मनाभ जागत असतां । मुखपझ्मापासाव निघाली गीता । इचा महिमा तंव निधोरितां । निधारवेना कवणासी ॥ १७ ॥ पश्ननाभमुखानेसत । हणुनी सकळ शास्त्रांवरी मिरवत । नाना सकळ शास्त्रांचे मत । गीतेमाजी आतुडे

माथब नारायणदास ( भथ्याय १ ला ॥ १८ ॥ हणोनी सकळ-शास्त्रमयी गीता । ऐसे गर्जनेसी आले बोलतां । झणोनि हेचि सेवावी जाणतां1अ थं॥१९॥ सवेध मीवेनिमु'क्तो भुजानो वा इतस्ततः । सर्व धमी बाहीर दवाडेला । स्वतां भोजन करु लागला । ऐसा भत्य होत्साता हरण आला । जरी ये भगवद्री तेते ॥ २० ॥ तो पुरुष भगवद्रीताध्याय्री । निरुपण पाहे कदाचितही । मोक्षाधिकार तयाच्या ठाई । येथे नाहीं संशयो ॥ २१ ॥ ये भगवद्वीतेचे पठण । मूखासीहि करी सवश । हे सर्वदा बोलतुसे वचन । वाहोनि आण सदुरुची ॥ २२ ॥ गीतापुस्तक जे मंदिरीं । तेथे स्वये नांदे हरी । भक्तिमुक्ती दोन्ही कामारी । होऊनि तेथ राबती ॥ २२३ ॥ केवळ पुस्तकसंरक्षण । त्यांचे येवढे महिमान । जो करी पठण- श्रवण । त्याचा महिमा कोण बोळे | २४ ॥ वेदाध्ययन आणि यजयजने । तपे प्रते तीर्थाटणें । इतु- क्‍्यांचे फळ पावती तत्क्षणे । गीतेचे एका अक्षरें | २५ ॥ इयेचा जनक कृष्णनाथ । जो जगदोद्वार अमूर्त मूर्त । जो यादवाधीश कृपावंत । स्मरो श्रीचरण तयाचे || २६ ।॥ नीलोत्पलदळूश्यामं पीतांब्रर- धरं दृरिम्‌ । शखचक्रगदापद्ध ध्यात्वा देवं जनादेनम्‌ ॥ ज्याची नील्पद्मासारखी इ्यामता । जो ही पीतांबरधारी निरुता । दोखचक्रगदापद्माते धरितां | तो जनार्दन ध्यातां मी होय ॥ २७ ॥ करकमल- निरासेतात्ममद्रा । परिठिखितो5नंत बार्हिचूडः । इतर-करगृहीतयाक्ततोत्रो । मम हृदिसंनाथे मां तनोति शोरः ।। जो कृष्ण युद्धावसरीं । मिरवता जाला कुरुक्षेत्री । उपविष्ट अजुंन रथावरी । मयूरपुच्छे श्रीमुगुटीं || २८ ॥ अजुनासि निरुपणविचारे । शञानमुद्रा दावी सव्यकरे । आणि सारथी ह्मणोने वाग- दारे । अश्वाचे असती वामइस्तीं | २९ ॥ तुरंग-पदरज-घसरता | तेणें कुटिल कुंतळीं शोभता । असो ऐसा शोरी तो नित्यता । असो सवदा मम हृदयीं ॥ ३० ॥ विवेकः प्रणवो यस्य क्रीडावस्त्वखिळे जगत्‌ । श्रत्यज्ञ ज्ञानवपुप तं वंदे देवकासुतम ॥ ज्यासी वाच्यत्वे असे ओंकार । ज्याची क्रीडा हो जगदाकार । ज्याची आज्ञा श्रातिसाचार । ज्याचे दारीर ज्ञान - ॥ ३१ ॥ तो महाराज देवकीसत | जो परिपूर्ण गुणार्णव अद्धत । निरंतर माझा प्रणिपात । असो त्याच्या श्रीचरणीं | १३२॥ धन्य तो अजुन नरोत्तम । ज्याचा सारथी पुरुपोत्तम । असो आतां तो मेघःशाम । अजुनेसी अभिवंदं ॥ ३१ ॥ वन्दे कृष्णाझुनी देवो नरनारायणावुभा । धातराष््रकुलान्मत्त-गजारोहणवलभौ || कोरवकुलमदगजारोहणीं । जे वल्लभ कृप्णाजुंन दोन्ही । त्या नरनारायणांच्या चरणीं । वंदन माझे साष्टांग | ३४ ॥ सारथ्यमजं- नस्यादौ कुवन्गातामृतं ददो । ढोकत्रयापकाराय तस्मे कुप्णात्मने नमः | जेणे अर्जुनसारथ्य आधीं केळे | मग गीतामृत तयांसी दिधले । नाना गीतारहस्य प्रगटिळे । लोकत्रयापकारार्थ | ३५ ॥ त्या भ्रीकृप्णजीचे चरणीं । सर्वात्मना सर्व प्रसत्नेकरुयी | वंदन माझ प्रतिक्षणीं । साष्टांगेसी असा असो | ॥ २६ || प्रप्नपारिजाताय तांत्रवेचकपाणय । ज्ञानमंद्राय कृप्णाय गतामृतदुह्द॑नमः ।॥ जो कल्पतरु दारणंगता । जो तोत्रेवत्र करी धरितां । जो गीतामृत दोहन करिता | ला ज्ञानमुद्रस्था नमस्कार ॥३७॥ सर्वापनिषदो गावो दोग्या गोपालनंदनः । पार्था वत्स: सुर्धर्भाक्ता दुग्धं गीतामृतं महत्‌ ॥ श्रीकर्प्ण गोपालकत्व आपुले । अजुनाप्रतीं यथार्थ केळ । जग वळिल्या विचारबळें । सर्वोपानिषदा या धेनु ॥ ॥ ३८ ॥ स्वानुभव गोठणी स्थिराऊन । गोपालनंदने केलें दोहन । पार्थवत्सारचे वदनीं संपूर्ण । सदली गीतामृत-धारा || ३९ ॥ तेथे पात्रेवीण जाळे दोहन । पात्रता ते अर्जनाची पूर्ण । एंक् पात्र असतां कवण । दुसरे पात्र अंगिकारी ॥ ४० | उदार श्रीश्ारंगपाणी । तेथें तो संचिताची शिराणी । झणोनि पार्थवत्साचं हृद्ददनीं । वोतिळें सकळ गीतामृत ॥ ४१ ।॥ ऐसे गीतामृताचे दोहन । कती जो श्रीनारा- यण । वंदिले तयाचे चरण । आतां निरोपण अवधारी ॥ ४२ ॥

प मंगलाचरण. ) “"रगनाथ मोगरेकर,

न->_<४८५४५-५५००४0७ 000 कळक न --- ->-प->-> क. - आणा >न्क्टालाशाशश न्य र--->->>----2>.- टे पक्का क कटा ट्ट. "पश णणरणातीया

आ च अच. 0 . ७४३ केळ... व क क रक न ४“ ४८ ४-५ -“ १-४ ४.” ४५४४.. १.” विक

रंगनाथ मोगरेकर--'' यित्सदानंदलहरी.

क

॥ श्रीगुरुमूर्दये नमः ॥ सच्चिदानंदरूपाय कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नमो वेदांतवेद्याय गुरव बुद्धिसाक्षिणे ॥१॥ यां$तः प्रविशय मम वाचमिमां प्रसुप्तां | संजीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वघाम्रा || अन्यांश्न हस्तचरणश्रवणत्वगा- दीन्‌ | प्राणानमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम्‌ | २।| कृप्णानंदाय शांताय शिप्याणां पतये नमः । चित्स्बरूपाय शुद्धाय गुरन बुद्धिसाक्षिणे | ३ ॥ कृप्णानंदं परमसुखदे वेदशीर्षॅकगम्यम्‌ । पारावारं परमकरुणं चित्सु- खाख्यं परेशम्‌ || शुद्ध शांत परमगहनं केवलं जत्तिरूपम्‌ । द्वैतातीतं त्रिगुणरहितं सुरु त॑ नमामि ॥४॥ श्रीगुरु परमानंद वंदे आनंदविग्रहम्‌ । दंद्रातीतं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिम्‌ ॥ ५ | |। जयजय श्रीगुरो मंगलमूर्त | जयजय श्रीगुरो अज्ञानदात्रे । जयजय श्रीगुरो जगद्धात्रे । जयजय आर्त आसंबंधो ॥ ॥ ६ ॥ जयजय सदुरो कल्याणमूति । जयजय सदुरो अचित्यानंतशाक्ते । जयजय श्रीकृष्णानंदसरस्वती । नमो चिच्छाक्ते अव्यक्तरूप || ७ ॥ जयजय सदुरो सर्वमंगळ । जयजय सद्रुरो शिष्यवत्सळ । जयजय सदुरो दीनदयाळ । नित्पनिर्मळ वोधस्वरूप || ८ || जयजय भवभयविध्वंसना । जयजय सदुरो चिदानेदघना । जयजय सद्रुरो परमपावना । नित्यनिगुंगा दयानिधे ॥ ९ ॥| जयजय सदुरो विज्ञानमूर्ति । जयजय सद्रुरो चित्कळाज्योति । जयजय सद्रुरो चेतन्याकृति । नमो व्यक्तिप्रकारका ||१०॥ जयजय सद्गुरो सकलस्वरूप । जयजय सद्रुरो स्चिद्रप | जयजय सदुरो स्वये अरूप । प्रकाशदीप निरंजन ॥११॥ जयजय श्रीगुरो कृष्णानंद । जयजय श्रीगुरो अगाधबोध । जयजय सद्रुरो निरस्तभेद । नित्य अगाध चित्सुखाब्ये || १२॥ जयजय श्रीगुरो नित्यनिरंजन । जयजय सदुरो नित्यानेदघन । जयजय सदुरो विश्व- भावन । मनमोहन आश्चयरूप | १३ ॥ जयजय अज्ञानध्वातेकनिरस्त । जयजय सदुरो ज्ञानभास्वत । जयजय सद्रुरो स्वस्वरूपबोधित । सदोदित आनंदरूप ॥ १४ ।॥ जयजय सदुरो घिषणीासाक्षी । जयजय सदरुरो सर्वकुक्षी । जयजय सद्रुरो निजभक्तपक्षी | अलक्ष्यलक्षी निजानंद || १५ ॥ ऐेर्स हे दराळोर्की तुझे स्तवन । बोबडा वोलीं म्या केळे पूर्ण । तोपवावया तुजलागून । आरती करून प्रेमभर॑ं ॥ १६ ॥ आणि तूंचि एक गणाधिपति । विभ़हर्ता तूं श्रीवरदमूर्ति । शारदारूपे तूं चिच्छाक्ति । प्रेरकू मन्मतीलागू- निया ॥ १७ ॥ एवं गणेरशारदारूपं तूंची । तुजवीण व्यक्ति न भासे दुजयाची । तूंचि सवंत्र सर्वादि सर्वाची । नाहीं अन्याची वार्ता येथ | १८ ॥ झणोनि माझिये भजनीय देवता । तूचि एकु जी श्रीगुरु नाथा । नेणे मी देवतांतराची वार्ता । माता पिता भ्राता तूंचि सवे ॥ १९ ।॥ तुझेनि एके व्दर्नाचि करूनी । कृतकृत्यता होतसे सर्वस्वपणीं । ह्मणोनि प्रवर्ते मी तुझ्याचि वंदनी । वेदवाणी तुझाचि गुण | || २० ॥ ग्रेथी त्रिविध मंगलाचरण | जयाचे जाणा पां ऐस लक्षण । एक ते नमस्कारात्मक पूर्ण | दुसरे जाण आशिवादात्मक ॥ २१ ॥ एक ते वस्तुनिर्देशात्मक कोजे | एवं त्रिविध मंगळाचरण जाणिजे । त मी करीतसे जी तुज सहज । श्रीगुरुराजे अवधारिजो ॥ २२ ॥ तरी तुझे'नि वंदन नमस्का- रात्मक । जयजयकांरें आशिवीदात्मक । तुझे स्वरूपवर्णने अ सम्यक । निर्देशात्मक तेचि जाण ॥ २३॥ ऐसे त्रिविध कर्रानयां मंगलाचरण । पुनःपुन्हा घाली लोटागण | तुजाचि मार्गे निजकृपादान । अनन्य- शरण होऊनियां || २४ ॥ ऐसे बोलोनि सदुरुवरणी । मस्तक ठेविला आतिप्रेमैकरूनी । जेणें संतो- पोनि सद्ुरुजननी । पोटाळूनि हृदयीं घरी |॥ २५ ॥ शिरोवप्राण करूनियां आतिस््हरू । मस्तकीं वरदहस्त ठेवी परम मोहे । तेणे सुख मी ब्रह्माण्डीं न माये । वंदी पाये मागुंतनी ।॥ २६ ॥ तेणें लोटले प्रेमाश्र

१ बुद्धि.

द रंगनाथ भोगरेकर ( भध्याय १ ढा

7२ /7२ ४१ ०* '%_//४ “९.४ ४४८ ४१_//४_/ ४.४४.” ७.५ ९../४./ ४ ५ /७ ४9.४१ ४ /१५.५१९.५१५ ५४% 70 /४५_/९_./९../२ “९९ ९. /९_/ "४३.१. .“ ४.४१ “२७/१०/१४७० १८/४७/११४० ४-४ "१०४%-/ ४८”

२.४४ “/.४%>४/४६ ॥ ./१९/” १-० २./९-/४.. १-../४.४ ४.५ ९. ४- ८ ४-८ ४-८ ४४४"- -“५४४४*४४* * 0-१” "*/६

नयनीं । बाष्प दाटले निजकंठस्थानीं । बोलतां शब्द न फुटे वदनीं । लक्षी नयनीं सदुरुचरण ॥ २७॥ झणे जी जी सदुरु दीनोद्धरणा । मायबापा जी कृपागहना | परियेसीं माझी विशापना । भाषी करूणा तुजप्रती ॥ २८ ॥ मी तरी अतिमूढ मंदमती । परी संकल्प करीं असाधारण चित्तीं । ते मज अप- त्याची पुरवी आरती । डोहळा अति सदुरुराया ॥ २९ ॥ तरी यया गीतातत्वाचें व्याख्यान । खामी करवीं तूं मजकडून । मद्दाचेमाजी प्रवेशान । करीं प्रेरणा निरूपणीं | ३० ॥ माझे आर्ति डोहळे पुर- वावया । समर्थ कोण तुज माउलीवांचूनियां । हणोनि मी शरण तुझिया पायां । पुरबीं थाया जननीये ॥ ३१ ॥ तुझी होतांचि कृपार्रष्ट । तारे निर्माण होय सकळ सृष्टि | तेथ शह्रचनेची काय गोष्टी । पार्वे पुष्टी ्र्मपर्णे | ३२ ॥ ऐसी परिसोनियां प्रार्थना । प्रसन्न जाहला सद्रुरुराणा । न भी झणोनि दे अभय- वचना । गरेथरचना करवी प्रेमे | ३२ ॥ ऐसा प्रसन्न होऊनि सदुरुनाथु । ग्रंथव्याख्यानीं आज्ञा देवु । झणे प्रकट करीं तूं गीतार्थु । उर्पनिषदर्थ सवसार ॥ २४) जेणे सजनांर्चे हृदय निवे । परमानेर्दे करूनि सर्वत्र द्रवे । अश्ञानाति ही ज्ञान फार्वे । तैस करावे गीताथासी ॥ ३५॥ ऐसी आज्ञा होतांचि अवसरीं । तत्काळ वंदी निजमस्तकावरी | मागुते सहसांत नमन करीं । आनंद अंतरीं दुमदुमितु ॥ ३६ ॥ आतां संत श्रोते यांसि कर्रिनि नमन । अति प्रेमे घाली लोटांगण । आदिकवि जे महाविष्णुसमान । त्यांसि ही नमन करीं प्रेमे ॥ ३७ ॥ श्रीव्यास वाल्मीके जे आदिकवि | तयांचे चरण मी ह्ृदर्यी आठवीं । त्यांच्या प्रसादे गरंथु हा उगर्वी । महाराष्ट्र ओवी करूनियां ॥ ३८ ॥ तैसी कृपा करूनियां संतश्नोर्ती । परिसैजे हा ग्रंथ एकामग्रमती । तेणे प्रसन्न होर्ञान संतपंक्ती । आज्ञा देती ग्रंथनिमीणीं ॥ ३९ ॥ तेही आशा वंदू- नियां शिरीं । ग्रंथाचं व्याख्यान आतां विस्तारीं । तुमचे कृपेने नाहीं दुलंभ परी । सवोही परी सुलभ असे ॥ ४० | अहो तुमचे कृपेची संतति । स्वाराज्याची करितसे प्रात्ति । त्रह्मानंदें हेलावे त्रिजगति । त्रझसं_ वित्ति स्फुरे स्वर्य ॥ ४१ ॥ अहो श्रीगीतेच व्याख्यान करणें । हे अपाड सहस्गुरणे । क्षुलक हस्ती झोबे स्वगेस्थाकारणें । तैसे करणें हेंही असे | ४२ ॥ कां समुद्र बाहीं उतरावया । अशक्त अनुमानी पोहा" वया । किंवा उदाधि मराक शोखावया । उद्यत जयापरी होय ! ॥ ४३ ॥ कां भानुतेजेसी सह समान । खद्योत स्वतेज प्रकटी आपण । किंवा टिवटिबी करी समुद्रशाषरण । गीताव्याख्यान करीं मी तेस |॥४४॥ तथापि मज एकुचि भरंवसा । जे कीं करणधारू सद्रुरू ऐसा | आणि संतकृपेन्वा सुवायु सहसा | ह्याचे भरंवसा धरूनि प्रवर्ते | ४५ ॥ अहो सद्रुरूचिया कृपादृष्टी । निमाण हो रके सकळ सृष्टी । स्वर्ये लाभे त्रह्म- पणाची पुष्टी । इतर गोष्टी तेथ काय ॥ ४६ ॥ ऐसया सदुरूचिया कृपाजलधर । आणि संतकृपेचेनि तुषॉर । सुकता अंकुर मी विस्तार । लवे फलभांरे फुलींकरूनी | ४७ ॥ तो मी गीता सप्रमेय फलीं विस्तारतां । प्रयास नाहींत पें सर्वथा । झणोनि तेथ प्रवततां । नाहीं तत्वता क्रेश कांहीं ॥ ४८ ॥ अहो सदुरूकेनि प्रसन्नपर्णे । शिष्यासि काय होईल पां उर्णे । सूत संजयांसि बादरायणे । सर्वश करणें कृपामात्र ॥ ४९ ॥ असो समर्थ जयासि अंगीकारी । तयासि अपूर्व अपूर्ण असे काय संसारीं । गुरूकृपा हनूमेत उडे सागरी । तरिजे भवपूरी सद्गुरूकृपा || ५० ॥ असो किती हं येथ बोलावे । सर्वश तंव जाणताति स्वभावे । सदुरुकृपा सर्वेहि फावे । त्रह्म स्वभांब आंगेचि होय ॥ ५१ ॥ मजवरी सद्गुरूची कृपा थोर । आणि सदरुरुचि बुद्धांचा प्रेरणार । स्फूर्ति प्रमय कवित्वसार । सर्व निरंतर सद्गुरूची ॥ ५२ ॥ अंतरीं प्रवेशोन सद्रुरुमूर्ती । प्रसुप्तवाचेते चतविती । स्कूर्तिरू्पाचि स्वये करित असे मती । चळण हस्ती

१ भाकर्ता. २ हट्ट

७ & मंगलाचरण. ) रंगनाथ मोगरेकर-रमावदभदास.

*%- ४.४१ १.४५ ४.५ ४./४_,/९ ./४४../ ९..५ ४,५१४. ९-/४”% /% “४७.” ५४.५. ७. ७ ५ ४५५४0५ ४ ४,४१४.” ५१.४९ .//४५../9 “ ९.५ ४७ ४.” ९.५४” ४०/४४/१४५४.” ४.५४.” “४..४१५५४१०///४९_/ ४.५...” /१२./९./१_/६./” ४.” ४,” ,/*/_// १.” /”0_” ७४

“९२.८.

उत्पादी ॥ ५३ ॥ एवं सर्वेद्रियांते प्रवर्तविता । प्रकाराहि करी सद्गुरुसाविता । वदता वदविता श्रोता मंता । एकु वर्तता सदुरुरावो ॥ ५४ ।॥ मी तरि साइखडेयाचा वक्ता । सर्व सत्रधारा अधीन कर्तंन्यता । एके सत्र चालिलिया ओष्ठ ह्वालवितां । मज बोलतां प्रयास कोण ॥ ५५ ॥ हणोनि गीतार्थी प्रवर््रला । तोहि गुरूनचि अंतरीं प्रेरिली । आतां तयाची इच्छा तैसे बोलो । आही तो मिळा कर्तेपणा ॥ ५६ ॥ खांबसूत्रार्चे बाहुले जसं । क्रीडतां अहकारें काय फुगत असे । कीं कासे लागोनि जो उतरत असे । तो केवीं मानर्से रहाघेल ॥ ५७ ॥ तैसा सकळ सटद्ुरुचि कर्ता । तेथे मज काइसी अहंता । असो तो सर्वे- निर्माणकर्ता । करूं चित्ता माने तैसें | ५८ ॥ अहो गीताशास्त्र हा महोदधि । जेथ मथितां न फावे महाकबींचिये बुद्धि । तयांसीही सांकडे पडतसे त्रिश्ञुद्धि । तेथ माझी बुद्धि कोणीकडे ॥ ५९ ॥ तथापि सदुरूचेनि कृपाभरे । वाखाणीन मी श्रीगीताक्षरे । तं संतीं कृपा करूनि अत्यादरें । हढविचार पारेसेजे ॥ ६० ॥

रमावद्ध भदास--“ 'वसत्कारी ” टीका

श्रीगणेशाय नमः | श्रीसरस्वत्ये नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीलक्ष्मीधराय नमः । श्रीरमावषछठभाय नमः । श्रीयादवेन्द्राय नमः । ३ श्रीकृष्णसश्निदानंदाय नमः । ३ श्रीमद्विभवलिविच्छेदनाय नमः । 32 श्रीव्यासहाकपराशरनारदेभ्यो नमो नम: ॥

हेतवे जगतामेव संसारणेवसेतवे । प्रभवे सतविश्रानां शंभवे गुग्वे नमः | १ ॥ जय भ्ाकृष्णनाथाय लक्ष्मीधराय निमेल्म । वेदसिद्धांतगुह्याय सवमूलाय ते नमः ॥ २ ॥ सारेकसारं वेदान्तसारं तत्सार भेको गोपालवेषः । भक्तानुप्राह्दी ळीलावतारी भ्रीकृष्णरूपो मम देवदेवः ॥ ३ ॥

श्रीकृष्णजप । प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रेकपाणये । श्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ १ ॥ सर्वो- पनिषदे गावा दोग्धा गोपालनंदनः । पार्थो वत्स सुधीर्भाक्ता दुग्धे गीतामृतं महत्‌ ॥ २॥ जयजय शारणाग्बैपारिजात । शोभे तोत्रवेत्रे तव हात । पा्थसारथ्य तूं युद्धांत । करूनि घोडे वागविसी ॥ १ ॥ श्ञानमुद्रा तुझी अगाध । समाधि न मोडे कारितां युद्ध । अर्जुना लाविसी ती प्रसिद्ध । परजरह्मा सांवळिया | २ ॥ गीतामृताते दोहिसी । श्रीकृष्णा तूं हृदयवासी । नमन तुझिया पायासी । असो माश्चं निरंतर || ३ ॥ सव उपनिषदे ह्या गायी । दोहणार तूं शेषशायी । गोपालनंदन सुखदायी । काय वर्णू मी तूते ॥ ४ ॥ पार्थ वत्स शुद्धवाद्े । पय भोक्ता तो लिशाद्धे । पय ते ग्रीतामृत निरवाधि । पाजिसी वो कृष्णमांये ॥ ५ ॥ पा्थवत्साचे करूनि मिष । कामधेनु तूं सर्व जगास । बोधामृतदारने वोळ- लीस । जगदुरू तूं साच कीं ॥ ६ ॥ पूर्णब्रह्मा श्रीगुरुसखया । लर्क्ष्मांधरा श्रीकृष्णराया । नमितां झाली मिथ्या माया । नाम दाटुगे लिलोकीं तव ॥ ७ ॥ तींदी लोकांचे देवे सकळ । स्वरुप तुझं नेणती अकळ । तेर्थे मीपणे मी बखैळ । केवीं जाणे तुजलागी || ८ ॥ तुजलागी कृपा उपजली । झणूनि प्रशा दिधली भली । जेसी अंधासी दृष्टी दिधली । सूर्ये कृपा करूनियां ॥ ९ ॥ करूनियां अंतयोमी कृपा । भ्रीगीता्थ वदविसी भूपा । प्रथम राजयुह्य अमूपा । प्रेमे करूनि दाविळूस | १० ॥ दावूनि टीका चम- त्कारी । करविलीस तूं त्यावरी । ती संतां गोड वाटली भारी । उपरी विभूतिही बोलेलो ॥ ११] बोलेल बिष्वरूपही मग । ऐस अठरा अध्यायावरी सुभग । उत्तरार्ध जाहलें तें संत जिवलग । पूवीभ करीं झण-

१००८ ७७७७०५० ७७८००८२

१ विचारकर्ता. २ कळसूत्री बाहुल्याचा. ३ बाष्कळ

-.५०_ कनक

रभावछभदास-दासोपत. ( अध्याय ९ ला ताति ॥ १२ ॥ झणताती परी मी कोण करावया । देवा तुझा तूंच येथ गुद्य बोल्मवया । तुझा तूंच सार परिसावया । दुजे नाही नेमस्त ॥ १३ ॥ नेमस्त तुझ्याठायीं भावो । तोचि प्रथम नगणरावो । सकळ जाणणे त्यापासावो । विस्तारठें भूमंडळी ।। १४ ।। भूमंडळीं तुझी भक्ति । तेचि शारदा आली व्यक्ति । तुझे कृपेची अपार शक्ति । तेचि माझी कुलदेवता ।। १५ ॥ देवता सर्व काल्पनिका । तूं कल्पनेतीत वराटिकौ । तुज नमस्कारितां सकाळिका । संतसज्जन भेटले अंतरी ॥ १६॥ भेटले शिवादि देव । भेटले नारद व्यास स्वयमेव । भेटले शाक मुक्त वामंदेव ) ते मज अंतरी वदताति ।॥ १७ ॥ ववूनि झणति बरा निर्धार | तुजर्पे आहे रे साचार । रायासि केल्या नमस्कार । प्रधानादिक त्याजपाशी ॥ १८ ॥ त्यापाशीं प्रथक नमनासी । करितां दूषण यजमानासी । तेवीं देखिल्या आनेदघनासी । सकळ आहे तेथेचि ।१९॥ तेथ करू जातां भक्तां नमस्कार । एक एकांत येती साचार । मग दोहींकड उदार । श्रीकृष्णपूर्ण दिसतसे ॥ २० ॥ दिसत ऐस संत झणती । तंव श्रकृष्ण आनदती । आमुचा जो बोध तुजप्रती । तो प्रचीती येवो सर्वो | २१ ॥ सर्वास तुझी ' चमत्कारी ' गीता । तारील तत्काळ मनी धरितां । सकळिके नरनारी तत्त्वतां । संसारदुःखा नेणतील ॥ २२ ॥ नेणतील देहींचे देहपण । नेणतील विदेही आठवण । भोगि- तीळ शांति सुख सण । मन घालितां यामा्जी | २३ ॥ ऐकूनि रमावलभदासु । झणे जी जी मी तुमचा आश्शाप्रसादलेझ्यु । लाधला आतां धुतराष्ट्रनरेश । संजया झणे ते पेकार्व ॥ २४ ॥

दासरेपल-“ गीताणव __ई६ गीवापोल १) भ्रीदत्तात्रेयाय नमः || जयजयाजी योगिराया । पूर्णा परब्रह्मा अव्यया । परमात्मा तूं आत्मया । विश्व- बीजा ॥ १ ॥ आनंदाचा तं सागरू । शानविश्ञानदिवाकरु । न कळे तुझिया पारू | स्वरूपाचा ॥ २ ॥ अनादीची तू आदी । सिद्धीची परम सिद्धी । समाधीची समाधी । सर्वकाळ ॥ ३ ॥ देवदेवाजी देवेशा । पुरुषोत्तमा विश्वभासा । परमात्मया उदासा । गुणातीता ॥४)॥| चैतन्यनाथा सश्चिन्मया । माया- तीता अद्वया । आदिगुरु दत्तात्रेया । दीनोडरणा ॥ ५ ॥ विश्वबीज तू बैभ्षातन । विश्वाकोर जझम निर्युण | विश्वव्यापी परिपूर्ण । भावातीत ॥ ६ ॥ भावाभाव भार्सो आले । ते देखोनि जया आपुरू । नामरूप विसरले । तेचि होती ॥ ७ ॥ तुझा कारितां विचारु । वेदां शास्त्रा भ्रमु थोरु । एकांती सांगे सदुरू । ते रूप तुझं । ८ ॥ तुझिया प्रेम पायांचे । तेचि तारू संसारीचे । जया जोडे तयाचे । भाग्य परम ॥ ९ ॥ तुझिया प्रेमाचा विसरु । ऐसे भाग्य मी काये करूं । यया नाशवंताचा शेजारू । पुरे जाला ॥ १० ॥ न उपजे तुझी आठवण । ते सुखदुःखाचे कारण । अभक्ता दंडालागून । आड करिशी ॥ ११ ॥ विशिश अथबा समान । तुजहूनि एक आन । गमे जेणे ते शान । नरकतुल्य ।॥ ॥ १२ ॥ तुझ सगुण उपासिता । आगळी मानी निगुणता । तारि ऐशिया अभक्ता । दंड न पुर्ती ॥ ॥ १३ ॥ कारितां तुझें पादपूजन । अभिलाषा धरी मन । तें मीं आतां वदन । केसं अवलोकूं ॥१४॥ हिताहितविचारणा । तुझां भजनीं आपणा । पाहिजे झर्णे ते दंडना । योग्यु जालो ॥ १५ ॥ तुझिये जोडीवरी । जोडी पाहे तो दुसरी । तया भक्ता शेजारीं । भक्त न बैसवे । १६ ॥ गुणांचा प्रताप आइ- कर्णे । तेणें प्रेम पावेन । श्रेय पाहोनि भजेन । ते नव्हे मी दासु । १७ ॥ जोडूनियां करचरण । देवेशीं बोळे वचन । ' अपराधी मी मजलागून । क्षमा कीजो ? ॥१८॥ तरि मी अपराधी मी अभक्तु | वंचकु

१ श्रेष्ठ,

मंगळाचरण. ) | दासोपंत.

कागज च्यडायायडामयक >>. /४६//१./४%/*४६/४%/ ४-४ ४१-” २ /२./% /* * *%../९ /४* “ ९../”"*”/%* 9" “२ “/१..//४*» -.“२*/ “९/ ./१ .५ ४२ ४२ “7 क रक /%*/7९. २ ४ ../१-_/४- ५ ९५४ २९ /१५.” “४” -/५*१. “ .€ *१./४.४१ /१.-/४%४८४% /१..>”१ /४-€ -* &./ * 9.१ “/ ७ /४/४..//४_///५./१// के.» १.

स्वमावासक्तु । अश्ञानु अति अविरागी स्वतंत्र । मर्यादे सुटला ॥ १९ ॥ अपराधी मी ईं साचार । परि क्षमा करा पेसे उत्तर । बोलतांचि पडे अंतर । तुझा नव्ह ॥ २० ॥ मी माते तुजहूनि । प्रियु जाण जाली झणोनि । आतां प्रेम त गेळं लाजोनि । पासाव मज ॥ २१ ॥ ' अपराधु क्षमा करणें! । हे तूत आज्ञा देणे । काये थोरपण येसर्णे ॥ माझां अंगीं | २२ ॥ '“' अपराधु ऐसा जाणितला ” । जेणे भक्तियोग तुझा खंडिला । ता मानू मी आपला । मित्र की वैरी ॥ २३ ॥ मग तयाचा जा मी कती । तो मार्त प्रियु होतां । भक्तु कैसा श्रीदत्ता । तुझा द्रोही | २४॥ '' अपराधुक्षमा करणे ?।न बोले ही पापवचंन । आतां दंर्डाच ता मजकारणे । प्रियु आहे ॥ २५ ॥ भक्तीचा जा उपस्थापकु । तो दंडुचि प्रियु मार्त एकु ।र्पारे अभक्तीचा पोषकु । येरु नेर्घे | २६ ॥अपराधु जेणे केला । तो मी वैरी आपुला । तयांच वदन मजला । दार्वूचच नका ॥ २७ ॥ अपराषियाःचा मांत संगू । तोचि नलगो देवा बियोगु । तयाचा जेणें यागु । तोचि केसा ॥ २८ ॥ अपराधी मी दंडावा । माझां हातीं द्यावा । म्यां तो निःशेषु करावा । तुझीन बळे ॥ २९ ॥ नाना मी तुझा अन्यायी । तेस मनुजाला द्रोही । अज्ञा न कळे काहीं । हाचि हणाव ॥ ३० ।॥ '“' देवा मी नेणें तूंतं । तुझिया भक्तियोगाते । आतां रक्षी मार्ते ” । ऐसचि झर्णा ॥ ३१ ॥ तारे मी तूंते जाणा शकेन । तै श्रेह्ठु मक्‍तु होईन । ऐस. कवणे सामर्थ्यं पावेन । स्वतंत्र जाण- पण ॥ ३२ ॥ तूते जाणें सर्वश्ञा । भक्तियोगु तुझी उपासना । ऐसे मानी तो. गणां-। -माजी न शोभे ॥३३ ॥ नेर्णे क्षणे तोचि श्रेष्ठ । नेणांचे विधि उत्कुष्ट । जाणे मने तो घीडु । देडावा कीं ॥३४॥ आतां नेणोसेच्ि असावे । ते क्षमा करीं हणावे । ते तुजशीं सर्वेज्षपण स्थापावे । आर्झी काये ॥१५॥ जो तूं जसैणा जैसा । तो तूं तेसणो तैसा । इतरां कळशी ऐसा । भावोचि न घडे ॥ ३६ ॥ सर्वशा तुझा जाणू । जो सर्वश सर्वजु । तो भक्तु कवणु । कैसा आहे ॥ ३७ ॥ आणि सर्वेज्ञज्ञानीं अभिमान । धरी तो दासु अवलक्षणु । तुजहुनि असाधारणु । भाव जयाचा ॥ ३८ ॥ तैसा मी कां होईन । परी संगु तयाचा लाहीन । तरि प्राणलर्य घेईन । प्रायश्चित्त ॥ ३९ ॥ तुजविषयीं जो अजु | अज्ञानी घरी अभिमानु । तोचि सेवकु निजगुणु । ऐसे आहे ॥ ४० ॥ तरि नेर्णे हे क्षमा करणे । ऐस बोलतां बोलणे । श्रेष्ठ केळे जाणणे । ऐसे होहेल ॥ ४१ ॥ मी जाणतो देवां वते । हें माने येका अभक्तांत । हझणौनि ऐसिये मतीतं । आश्रयंच्नि नये ॥ ४२ ॥ माझे तूं सकल क्षम । माझें भाग्य तूं परम । मार्त अवघूता त्रह्म । तूंचि साकार ॥ ४३ ॥ ऐशी करू विनवणी । तै श्रेष्ठ विचारू तुजहूनि । जे येक थोर मानूनि । त॑ तूं हर्णा ॥४४॥ ''तुझेनि माझे क्षेम । तुझेनि तूं परखह्म । तुझे नव्हे तें परम । कांहींचि नव्हे ॥ ४५ ॥ तुझेनि मी कृतकृत्यु । तुझेनि मी समु । तुजझेनि मी विख्यातु । पुरत्रर्यी ? ॥ ४६ ॥ ऐस ग्रोलतां दातारा । अपराधी होईन खरा । येथ तुक्षिये थारा । नाहीं भक्ती ॥ ४७ ॥ तुझ करितां स्मरण । माझे कांहीं करूं मी अनुसंधान । तात्पर्य ठेवू समान । केशिया परी ॥ ४८ ॥ दास्य देई प्रम देई । तुझी प्राप्ति माते देई । पुढती वियोगु नाहीं । ऐसें कीजो ॥ ४९ ॥ ऐसे कारितां प्रार्थन । किती करू स्वार्थचिंतन । जऱ्ही मी तुजवांचून । आगिक न मार्गे ॥ ५० ॥ जेर्णे सुख जेर्णे हित । तैचि मागणे उच्ति । येर नाशक समस्त । मागोनि काये ॥ ५१ ॥ सुरवरां जयाची शिराणी । साधिजे तर्पे योगे करूनि । ते मार्त देई ह्मणोनि । किती स्वार्थ चिंतू ॥ ५२॥ 'देवा मी तुझा दतु ।

ऐखा भाव जे भजतु । तै तेणेचि अर्गे स्वार्थु । नव्हे काये ॥ ५३ ॥ आतां जे जे मी बोलेन । तेणे

र्‍या बह 7च०क ० ७ कक क. ७ ७७७ ७-७ ७७ १७% क्क ७७-७७ कळक ७ ७-कव? ७ &की- ७ कक .७-७ ७७ ७७४ ९-७ &-& ७७७७

१ ज्याला. २ त्याला, २

"७७०७ ७७% ७७७७०७ >%७००% ००७७%७७%७ ८५७७० ७७% ७ ८७% ७५२७७७७, ब अअ १७% अकळ, "७७. ७७

१० दासापत, ( भध्याय र ला

विहंग अ ेश्कािवावारगिंबिदिड ग्बखखा्ावावावसगगग्ाोबहशुखोबख्््गक्गम्यवसममाप॒म्न ३ बशााा््ग्िााावियिय॒य॒तज्म यावया क क क डा डा कळ डी या हििििंंजमख्गखुकामि वव २...” ४७.५४ ४.५४ ४४५४१७. ४४./४.५४ १४.५ ४.” "५.४१ ४,५४_./९०/ ४...” १_/ ४ ४४// ५/ २. ४.” १% ५. ४ ४ १९.४ ६.” > ४९_/४८” ९.४१ ४.१४ / ४-४ >“ ४.१ -* ४. ४७८ ६- ४-/४-/ ७ ४ ५ २**४ /*%/५ १.१४ /४/४./४,” ५९ ५ 79 /५ % ?५./ ९ ४१. /१४../४../४. ९ / १.” ४.५१ ९.४ ५.४५ /५_ १ 9._/%./१ ६./१-/% /70../७

अभक्ताचे होईन । आतां मोनेंचि राहीन । ते भक्ति कायिशी ॥ ५४ ॥ काया वाचा मन तिन्ही । निरथकें जाळी मौनी । असो मौनमुद्रा हे करणी । भक्ताची नव्हे ॥ ५५ ॥ आतां भक्ताआंगीं भाव । तयाचा कैसा अभिप्राव । युक्ति स्वार्थ वाव । दोन्ही जेथे ॥ ५६ ॥ युक्ति संप्रदाव रचणे । स्वार्थे फल तेथ भजर्णे । ऐकव निज दासा न मने । परम शुद्धाते ॥ ५७ ॥ निश्चयो प्रीति नामस्मरण । त्रिविध निर्मळ भजन । जयाचे तो हझणौन । शुद्ध झणितला ॥ ५८ ॥ आतां निश्चथो तोचि कैसा । सांगिजेल जेसा तैसा । जेणें पावित्र प्रकार दासां । येईल कळा ॥ ५९ ॥ तुझा करितां आचार । मोक्षु हो अथवा संसारु । तेथे नाही. आदरु । माझिया मना ॥ ६० ॥ येणे मान्यता हो अमान्यता । अर्थ अनर्थ हो भलेता । परंतु तुझा मार्गु तो सर्वथा । सांडणेंचि नाहीं ॥ ६१ ॥ तुजशीं समान कां थोर । ऐते आइ- कतांचि उत्तर । यया देहावारिे धार । हाणेन खड्गार्च| ॥॥६२॥ तुझी प्रशंसा आइके न । जेणें भक्ती ६ढु होई न। ऐसी वासना तीचा मन| विटाळु मानी ॥ ६३॥ तूं ईश्वररू अथबा नरू । पारि सर्वथा न भर्जे इतरु| तुझा करूनि विचारु । कवणु धर्मु मार्ते ॥ ६४ ॥ चाऱ्ही जोडती पुरुषार्थ | अथवा जोडले समस्त ।

नाशातु सुखें पारे चित्त । व्यम्न न करी ॥ ६५ ॥ मेघ वर्षतु गिळाधारीं । तया आड कांहीं न करीं । तुझां न टळे निधोरी । भक्तियोगाचां | ६६ ॥ न धरी तरि न धरूं मेदिनी । सर्वांग पडो वन्ही ।

परि हे न संडी करणी । तुझया दासत्वाची ॥ ६७ ॥ स्त्रीपुत्रादि पदार्थ । आतांचि नाझो हे समस्त । रोकडे*दारीर येथ । पडतां दिसो ॥ ६८ ॥ प्रलय़ा ऐसा आघातु । वारि पडो मेरु प्रस्तुतु । सूर्या ऐसा दिप्तु । आंगीं जडो ॥ ६९ ॥ सागरी बुडतांही न संडीं । व्याघ्रामुखीं पडो उडी । दंडु कारितां कदंडीं । आंग देईन ॥ ७० ॥ महादुःखेंही न चळणें । ऐसा तो निश्चयो हणणे । आतां भाग्यप्रधाने वित्त । तैं जे पडती ॥ ७१ ॥ सार्वभोम हो नि्वेर । श्रीची संप्राप्ति अपार । परंतु तुजहनि इतर | तेमी न भर्ज ॥ ७२ ॥ देवलोकींचा मी इंद्र । जाली वरुणु सूर्या चंद्ठु । परंतु भाक्तेयोगु तोचि थोरु । सर्वदा भज ॥ ७३ ॥ हित जोडो तात्विक । तेही पारे नेधे आणिक । मानिती सकळ लोक । पारि ते काये ॥ ७४ ॥ तुझां स्वरूपी प्रवेराणे । ते जे॑ जोडेल अभजने । तें तेही पारे मने । आश्रयीना ॥ ७५ ॥ भटी ग्राश्ील भजना । तारि तोचि तुझी मी मागेना । ऐक्य पावल्याही मना । निवडीन मी ॥ ७६ ॥ तुझिये भक्तीसाठीं । द्विताहित न पाहे दृष्टी । नापेक्षी तुझी भेटी । जारे भाक्ते सुटे ॥ ७७ ॥ बरवेन अथवा वाइटें । निश्चयो भक्तीचा न तुटे | ह्याचि भाव बाह्य प्रगटे । ऐस बोलतां || ७८ ॥ अभिमानु दुणावे आंगी । युक्ति स्वार्थ अंतरंगीं । तरी निश्चय भाव प्रवर्ग । बोलेना मी | ७९ ॥ युक्तिस्वार्थ- बांचून । येसणिया निर्धारा कारण । काये तारि प्रेम गहन । येथे हेतु ॥ ८० ॥ निश्चयाची ऐशी रीति । आतां प्रीति कारण ये अर्थी । तेचि बोलेन उक्ति । प्रेमामृतमयी ॥ ८१ ॥ प्रीति झणजे आवडी । न सुटे रूपाची गोडी । जीवाची चाड थोडी । देवाहून ॥ ८२ ॥ प्राणाची करीन वबोबाळणी । गुंतल नुगेब मन चरणीं । अहता ममता दोन्ही । आदरें सुटलिया ॥ ८३ ॥ सुटणे ते मरणासमान । प्रीतीचे ऐस येकपण । अपुत्रका जेसं पुत्रधन । प्राप्त होये ॥ ८४ || लोभमिया जेसे धन । रोगिया अमृतपान । सुभक्ता प्रेम गहन । तेर्से देवी ॥ ८५ ॥ स्त्रीपुत्रांची आसक्ति । सांडिजे जयाचिये प्रीती । तो आपणु आपणाप्रति । प्रिय्‌ केसा ॥ ८६ ॥ तोही आत्मा पारे जया । जाणतां अप्रियु आत्मया । योगेराजा दत्तात्रेया । सप्रियाते ॥ ८७ ॥ प्रीतीचे होच लक्षण । जे तेथनि न सुटे वेगळें मन । तेणें योर्ग जीण मरण । भलयते हो ॥ ८८ ॥ इंद्रिये सांडिती स्वार्था । प्रीतीचा सागरु वोसंडतां । येका आत्मया श्रीदत्ता । धरूणिथां | ८९ ।| विचारापासौव सुटे मन । युक्तायुक्त न करी शान । मग तें देश संच-

११ मंगलाचरण. ) दासोपंत,

» ४४% ४-४ ४. ७.” ४.४ ७.४ ४. ४५५४ २४४४४ ४. -/ ९.” १७४ ४४ ४७ ९.” ४-४ २ ४५/ “१ १४.४४. ४५४४./ ६. “१४-४४.” ५८ -“%* ४-४ ४-* *“४/४-.” “ -* ५/'४-/४./ ५” ५” > :< ८ ८“५/ >“ *६>/ शक्कल ७७ 2 >. 22५ ४ -“ ४१ - ४४ ५१-४४ ४-४१०/१५/ ४” न्न

रोन । कैस करी ॥ ९० ॥ उच्चं घोष प्रगजन । दारोरे करी नर्तन । तेणे आनेदे मन । बुडोनि जाय ॥ ९१ ॥ लेकेषणा गेली पळोनि । उगाचि प्रवर्ते गायनीं । युक्तायुक्त न मानूनि । स्तुति करी ॥॥९२॥ देवा तूं माझी जननी । जनकु लाता निर्वाणी । तुज येकावांचूनि । न स्मरे मी | ९२३ ॥ देवा तूं माझे प्राणधन । देवा तूं माझं जीबन । देवा तू माझे ज्ञान । शेय तत्व ॥ ९४ ॥ देवा तूं माझा योगु । बहिरंगु अंतरंगु । तजशीं मारते वियो_] । मरण होये ॥ ९५ ॥ देवा तूं माझा विसांवा । जिवाचिया अंतरजीवा । तुझा कोठे ठेवावा । आठव पहा | ९६ ॥ हृदयीं घातला न संटे । विश्वाकोर तोचि उमटे । इंद्रियद्वारां प्रगटे । बाहेर बोधु ॥ ९७ ॥ नयन हे लोभलेपणे । निमिषोन्मेषांचे सांडणे | करूनि श्रीदत्तगुणें । तन्मय झाळें |॥ ९८ ॥ प्रेमांच स्वरूप होय । क्रेश तेही आनंदमय । भक्ता भक्तिविषयक कार्य । करीत असतां ॥ ९९ ॥ आने्देचि प्रनर्तन । आनेर्देचि प्रगर्जन । आनंदेचि प्रवर्तन । सेंवेचां ठार्यी | १०० ॥ छेदूनि अर्पितां गिरकमल । दुःख ऐसें न वटे केवळ । यया प्रेमानंदारचे बल । ऐसे आहे ॥ १ ॥ ब्रह्मानंदाची गोडी । भोगितां ययाहांने थोडी । अद्वेतबोध॒ तो आवडी । सुटे जयाचिया ॥ २ ॥ आनेर्दे विस्पंदे वदन । आनंदे द्रवती नयन । आने्दे स्पंदती प्राण । मन उल्लासे ॥ ३ ॥ निरगुंण ब्रह्मानंदु स्फुरे । तो अवघेनि भेद विसरे । मनबुद्धींद्रेय भरे । स्वरूपस्थिती || ४ ॥ आतां हा प्रेमत्पंदु । सगुणु केवळ ब्रह्मानंदु । ययाचा होतां उद्घोधु । केरे वाटे ॥ ५ ॥ गुर्णी गुण होती तन्मय । रूपी रूप अभेदमय । देवभक्तपण हें शेय । वेगळे न निवडे ॥ ६ ॥ येथ नलगे कांही विसरणे । गु्णीचि आनंदु भोगणे । नियुंण ब्रह्मानंदु येणे । पुरे होय ॥ ७ ॥ निरोधु तयाचे साधन । हा होय निरोधेचिविण । कीं उगेचि करणगण । येथ नियमती ।॥| ८ ॥ शमदमाचा तेथ वारा | तो येथ नाहीं अवधारा । बाह्यांतरीं वृत्तिविकारा । प्रेमाचे ग्राशी || ९ ॥ तेथें विसरोनि स्फुरावें । येथ आठवेचि विरावें । देखे आइके ते करावें । आनंदमय ॥ ११० ॥ तुणतुल्य स्वर्ग जेर्णे । निसुणानंदाच पुरे पारगे । मोक्षांत आणी उणे । हें सगण प्रेम ॥ १ १॥ शास्त्राचा नलगे विचारु । नलगे सांख्ययो- गआचारु | काय आतां करावे गुरु । तद्विषयिक जे | १२ ॥ आसन मुद्रा आणि ध्यान । नलगे अव- रोधु साधन । असतीच सकल गुण । ईश्वरी मिळती ॥ १३ ॥ असो हा प्रेमस्पंदु । साकारु ब्रह्मानंद । ययाचा ह्ृदयीं वेध । जाला असतां ॥ १४ ॥ दुजे कांहीं प्रिय न बाटे । थोरही थोरपर्णे, सुटे । सगुण नि्गेण आटे । हाचि होये ॥ १५ ॥ ऐसा निश्चयो निर्धारु । ऐसा प्रेमाचा विचारु । आतां ययाचा बाह्यात्कार । साधन केस ॥ १६ ॥ प्रेमवते निश्चयवेते । काय करणें निरुतें । कां जेणेकरूनि पुरुषात । होये निश्चयो प्रेम | १७ ॥ तरि तं अखंड नामस्मरण । केसं तयाच लक्षण | ताचे येक वचन । बोलि- जेल ॥ १८ ॥ बुद्धी झणजे श्ञान । निश्चयो तो तेणेकरून । श्रीदत्ते येकेवीण | येर न मने ॥ १९ ॥ मनाचे हाचि करणें । प्रेमयुक्त रूपी रमर्णे । तियाचि प्रवृत्ति जिर्णे । इंद्रियद्वारां॥ १२० ॥ बुद्धी रूप निश्चित । मन सुप्रेमे तद्वत । तयाचि निष्ठा स्वस्थ । असणे अभिमानाचे ॥ २१ ॥ निश्चयो प्रीति दोत्ही । अभिमाने धारिलीं कवळूनि । तोचि बोधु नामस्मरणीं । बाहेर करावा ॥ २२ ॥ क्षीरसागराचे तरंग । क्षीरचि तयांचे आंग । पाणियाचे लहरिया वेग । पाणी जैसे ॥ २३ ॥ तैसा निश्चयो प्रेम द्दा समरसु । अभिमाने दाटला उल्लासु । तेथ आधिकाधिकु तोषु । पूरु चाले | २४ ॥ तेर्थिचे तरंगाभास । तोचे होती नामघोष । लहरिया वेग विदोष । उल्लासावेश ते |॥ २५ ॥ निश्चर्ये प्रेमकरून । जाले जे नामस्मरण । तयाचे अपूर्व लक्षण । तेंचि केसे ॥ २६ ॥ नामाचा करितां घोषु। आठवे ल्प तो विदोषु । तंब रूपीं निश्चय वासु । पूवीचि असे |॥ २७ ॥ आठवाचि सरिसें मन । प्रेमयुक्त रूपी

दांसोप १ रि त. ( भभ्याय १ ल

४ ४.” ४ १. ४४% “9 ४१ ?7१५0४.५१%” >“ ४-८ ४.० ४. ./४. १९.० ९-४ ५... ४.४४.” &. ४४” “/%९ $ ७ २.४४ *. ४५ ४४ १. */ १ ५. '५/ २. -* %९०/ ५, १ २७ ७७४८” ४४ २/४..” २./१९.” -“ ९.” ४. ७.५४ १.” 9.४७ 0.४२” './१/ ३ २. .“ २५ “६-४.” "५४१" */४%/%/'£ “%/” “४४ -“/ ४४४ ४ %/ १७४ ६-४

निमग्न । सभाग्याचें नामस्मरण । ऐसे आहे ॥ २८ ॥ निश्चये प्रीती नामधोषु । तेणें अंतराचा आत्मोलासु । बाहारे पडे आवेश । ब्रह्मानंदाचा | २९ ॥ मन ज्ञान अभिमानु । या तिहींचा विषमु गुणु । तो समु होये सगुणु । परमात्मा जेथे |॥ १३० | निश्चयो आथी अंतरीं । प्रेमहीनु स्मरण करी] तया प्रेम नार्मेचि शारीरीं । उपजे असंवर ॥ ३१ ॥ प्रेमवंता निश्चयहीना । निश्चयो उपजवी जाणा । नामस्मरण आंगवणा । दोन्ही करी ॥ ३२ ॥ नित्य कारितां नामस्मरण । स्पार्चे न पडे विस्मरण । पडल्या नामंचि स्मरण । नित्य होये ॥ ३३॥ नित्य रूपाचेनि स्मरणे । ताचि आश्रायेजेल अभिमान । मग तो अभिमानुचि निश्चयाकारणे । कारण होईल ॥ ३४ ॥ स्मरणी निष्ठ अभिमानभाव । रूपाची उठी जाणीव । तेचि नित्यता अपूर्व । निश्चय करी ॥ ३५ ॥ अभिमानयुक्त रमतां शान । निश्चय होती उत्पन्न । तेथेचि रमवितां मन । प्रेमही उठे ॥ ३६ ॥ ययालागीं नामस्मरण । ते यया रूपाची आठ- वण । निश्चयो प्रेम गहन । आठवणद्वारा ॥ ३७ ॥ नाहीं तो निश्चयो करी । प्रेम उपजवी शरीरीं । नामघोषु ययापरी । भ्रेष्ट सवी ॥ ३८ ॥ मन शान आभिमानु । येकवटूनि तिहींचा गुणु । स्मरण करी तो सर्वजु । पावे निश्चयो प्रेम | ३९ ॥ विवेकांश ज्ञानाचा । प्रेमांशु मनाचा । योगु करूने दोहीचा । अभिमानु तो ॥ १४० ॥ प्रीती निश्चथे नाम स्मरे । तेणें रूप अंतरी स्थारे । प्रेम निश्चयो अंकुरे । क्रमैक्रमे || ४१ ॥ उगेचि तऱही स्मरण । करावें मूखें साधन । सगुण सुख सनातन । तया स्फुरे ॥ ४२ ॥ ऐसें हे शुद्ध भजन । सहज होय जै उत्पन्न । तें ते कांही येक प्रमाण । दासत्बमार्गे ॥४२॥ भ्रे्ठ जाणोनि यया भजिज । नाहीं तो भाव आणिजे । ते येथेही दोषु वाजे । सर्वथा कीं ॥ ४४ ॥ सहज प्रेम सहज स्मरण । सहज निश्चयो पावे ज्ञान । तारे स्वार्थहीनार्चे भजन । हे येक होये ॥ ४५ । आतां हे माते न संभवे । तारि म्यां काय जी करावे । अगम्य तुझ नेणवे । भक्तांचे महिमान ॥ ४६ ॥ तरि आतां मी प्रेमहीनु । निश्चयभावविहिनु । नित्य नामस्मरणगुणु । नलगेचि हा ॥ ४७ ॥ यया वेगळें कांहीं । बोलिजे तं शुद्ध नाहीं । मोनही ख्रोटें कहीं । जे न मिळे संप्रदाया ॥ ४८ ॥ आतां मी येक करीन । सांडूनि युक्तायुक्तपण । आळ वचन बोलेन । भावाथिला ॥ ४९ ॥ हृदयीं द्रष्टा सर्वजु । माझिया भावाचा जाणु । बोलोनि नव्हे व्युत्पक्न । बाळमतीचा ॥ १५० ॥ भक्तिभावाचं बोलणे । असेचि आरुषवाणे । हें जाणता सर्वजु जाणें । आत्मा दत्त ॥ ५१ ॥ जयजयाजी अमरेंद्रा । जयजया' स्वबोधचंद्रा । जयजया अनिवारा । संसारदहना ॥ ५२ ॥ तुझिया नामाची आठवण | तै भवरोगिया अमृतपान । सत्ये स्वरूपे अविनारपण । प्रकटे रोकडेची ॥ ५३ | आत्मया पुरपती रामा । निजद|सद्वदयविश्रामा । तुझिया गुणांची सीमा । ते कवण जाणे ॥ ५४ ॥ सत्यानंदमया अनंता । दत्ता अवघधूता अच्युता । विश्वोदया विश्वभरिता । विश्वसाक्षी | ५५ ॥ विश्वभरा तुझं सार । नाम- माहात्म्य अपार । जेणे विसांवले सुरवर । आत्मविश्रामा ॥ ५६ ॥ देवा तूं सुखाच कारण । शानबीज सनातन । सत्यस्वरूप निर्गुण । गुणा आळे ॥ ५७ ॥ मुक्तिहस्ता मुक्तिपादा । अवघूता परमानंदा । गुरु- मूति अगाधा । गगनोपमा ॥ ५८ ॥ गायन तुझिया गणांचे । साधन त॑भोगामोक्षांचे । परंतु विहित कार्य आमुचे । स्वाभाविक ॥ ५९ ॥ लक्ितां गुणबुद्धिपार । न पविजे नामरूपनिर्धारु । आत्मा तूं गुणी अगोचरु । प्रकाशसीचिना | १६ ०|॥| असंगपणाचेनि अर्गे | गगनाचिया आंगा नटूगे । भावाभाव हे अवघे । भावीचि लोटती ॥ ६१ ॥ सेवमे विरे भेदु । जयाचा ऐसा बोधु । संबंधावरि संबंधु । संपादेचिना ॥ ६२ ॥ तुझी माया हे उल्लधितां । अवधारी तव प्रिया भक्तां । सोपान येरां सर्वथा । मोही अशाने ॥ ६३ ॥ मायानिवर्तका मापती । माझी अवधारावीं -विनति । आरती पुरविता आती । भुकेली जी

११ मंगलाचरण. ) दासोपंत, ॥ ६४ | जाणत जाणत जाणणे । जाणणे जाणो जाणो झर्णे । जाणिवेचोनि विझुद्धपर्णे । 'वारेविना ॥ ६५ ॥ जागृती जागृती जागणें । जालें ते नपडे उर्णे । देवा फिटो पारणे । डोळयांचे ॥ ६६ | डोळां भरलें रूपस | रूप ते बुद्धी उदास । जाणतां जाणीव निःशेष । पांगुळ करी ॥ ६७ ॥ ऐसारकेंमी पाहीन । जेथ न पुरती हे नयन । हारपे गगनीं गगन । गुणातीतीं ॥ ६८ ॥ लागल्या आंगा आगे । नुरे नुरवी रूप अवर्धे । योगा वियोगा जाग । नव्हे रूप ॥ ६९ ॥ पाहतां पाहूर्णे आटे । भेटतां भेटी न भेटे । न भेटत भेटणे घटे | आत्मया तुर ॥ १७० ॥ ऐसा तूं आत्मा परमात्मा । ब्रह्म अरुपा अनामा । श्रीअवधूता शुद्ध इयामा । कृपाळुवा | ७१ ॥ तुझिया स्पार्चे दर्शन । तेंचि आत्मतत्वसंवे- दन । सगुणनिर्गणब्रह्मजञान । गुणातीता ॥ ७२ ॥ तुझेनि श्रीपादसेवर्ने । निष्ठा मानिली मर्ने । जेथ मेदबुद्धीची किरणे । पावतीचिना ॥ ७३ ॥ प्रेम अंकुरले हृदयी । तयानें माझां देहीं । पैसु न पुरे मग पायीं । ठेविळे ते ॥ ७४ ॥ आत्मया हृदयस्था गोपति । सन्मया तुझी जे दीति । चिन्मयी कळा ज्योति । प्रकाराली ॥ ७५ ॥ ते प्रकाऱ्याने नुरबीत । प्रकाशु प्रकाशे खात । प्रकाशली अद्‌भुत । अधि- छानाकारे ॥ ७६ ॥ तिया मी असतां प्रकाहला । मी तूं हा भाव विसरला | सहजसंवित्ति मूतला । उमजेचिना ॥ ७७ ॥ तेणे स्वप्रकाशसुदिर्ने । जागृते जालीं करणें । न धरवे मना मनपणें । प्रकाशु तो ॥ ७८ ॥ सूर्ये सूर्यकांतु स्पर्शिला । तया नाच्छादवे प्रकाशु आपुला । मग तदधीनु निज कला । दावूंचि लांगे ॥ ७९ ॥ तेर्स माझिये बुद्धीर्त । तुवां स्पर्शिलें स्वमर्ते । आतां तुज अधीने तीर्ते । लोप- तांचि नये |॥१८०॥ पृथ्वीचां ठायी हारपले । ते जीवर्ने वटबीज स्पार्शिलें । आतां ते हारपे कॅ पहिले । आपण नव्हे ॥ ८१ ॥ पालवबापुढे पालव | घेऊचि लागले धांव । मग आपुली मर्यादा तंव । झाड विस्तार | ८२ ॥ तेसे ह माझे ज्ञान । विषयभूमिके होतें लीन । तेथे तुझी कृपा जीवन । पावले ते ॥ ८३ ॥ आतां कैसे आच्छादेल । आतां कैर्से न स्फुरेल । यालागीं वृद्धीचें बल | अनिवार जालें ॥८४॥ अंकुरल्या तया शाना । पुरेसा पेसु दिसेना । अनंतां बरह्मांडांची रचना । मोर्डो लागली ॥ ८५ ॥ कार्यकारणाचां संकटीं । न संटे याची वाढि मोठी । ज्ञान ये मायाकपाटीं । सांटेचिना ॥८६॥ “ भगव- द्वीता! हे सन्मयी । अपारु पैसु ईचां ठायीं । जेथ अंकुरल्या नाहीं । संकट ज्ञाना ॥८७॥ ' गीता ! हे तुझीचि स्वानुभूति । आणि मठज्ञा तुझी शत्ति । श्रीअवधूता स्वयंज्योति । प्रकाशतासि | ८८ ॥ येथ न सरे माझा अभिमानु । परंतु तोही तुज आधीनु । आत्मा अब्ययो सनातनु । तूं अघेष्ठान तया ॥ ८९ ॥ तरि आतों काये बोलावे । कासया कांही न बोलावे । तुजशीं वेगळे न व्हावे । हेंचि पुरे ॥ १९० ॥ ऐसे करूनि अभिवंदन । श्रीयोगिराजांचे स्तवन । आत्मत्वे आत्मया स्मरण । अवधूतार्चे ॥ ९१ ॥ आरंमिलें ग्रंथकथन । ' भ्रीभगव्द्रीतेचं ' व्याख्यान । यथामति विवरण । प्राकुता वाणी ॥ ९२ ॥ तारि सजना साधूते । प्रार्थीन मी आदरें बहुत । स्वामी अवधान देईंजो येथे । कृपा करूनि ॥ ९३॥ हें प्राकत आरूष बोलणे । नव्हे विषयो तुझांकारणे । परंतु गीतेचेनि येणें । संबंधे आइकावे ॥ ९४ ॥ स्वमति चालिला अर्थ । न कळतु गीताभावार्थु । तथापि न चुके परमार्थ । झणोनि आइकांवे ॥९५॥ ग्रंथ केला अव्युत्प्षे । परमार्था न मिळे बोलणे । तथापि आत्मान्वये वचनें । घ्यावी तुती ॥ ९६ | आत्मान्वयो न दिसे । ऐशी वस्तु तंव कढी नसे । भावाभावभावे आभासे । दराचे जें ॥ ९७ ॥ येथ नेदितां अवधान । महत्वा लागैळ :,' पर । आतां तयाची जतन । कवणे करावी ॥ ९८ ॥ आपुलेनि स्वयंबोर्धे । न विचाराल अर्थ पर्दी घि परमानेर्दे । तयां शब्द'ू तो कायी ॥ ९९ ॥ तरि हं माहे वचन । व्यथीचि जाळे हाणोन । प्रा: | अर्षे अवधान । देणे स्थामी | २०० ॥ दांकरा दंकर सुरस ।

१४ दासोपंत. ( अध्याय ९ ला

६-/ १.” ४४ ४७४ १७ ३.४ २.४ ७.५ ४ ३.४ ७४४ ४७४४ ७४८४ ४.४.

१.” % ४१७४५. ४.५ ४१. ४०४ ४९.” १५” ५ ४. ९..५ ४.४. “१०५0५१. ६.” -/ २- 7 १४,» ६.” . ९- २.४४./'२/ ५. '* व ८५ £- ९.” ४.० “४. ४.» ४.” ६.” २,” ९ 7०%.” ४१” ४५. ४_ १५५५.” ५ ९४ २९४ ४.४ ५.४ "९.५ ./१.५ १.” ७ “0” २-४ २./ ९२.५ ६-४ बट -/ :.* ४.” ४७

गायन जेणें मानस । रमे ते तया निद्रितास । देखूनि कीजे ॥ १ ॥ तैं श्रमाचि श्रमाकारण । श्रमु भ्रमाचे साधन । तया श्रमार्चे उपसहन । केस करावें ॥ २ ॥ मोरमारें रमणु । रमे समाधी त्रिनयनु । तैं रंभे ऐशीचा शीणु । तो कवणे हरावा ॥ ३॥ ना कों जन्मुनि आंधळा । तया सूर्या देखोनि शकला । तयाप्रति त्याचिया कळा । चालतीचिना ॥ ४॥ दर्पणी पुरुषु दर्प लाही । परि शिरहीनु दर्पोनि कायी । तेथ प्रयोजनु तो नाहीं । दावाबयाचा ॥ ५ ॥ षड्स अन्न पाचेलें । रसने ज्वरे विटाळिलें । तें अवघेचि विष जालें । काय कीजे ॥ ६ ॥ तैसा शास्त्रवहिमुखु । न रुचे तया हा विवेकु । तो सावधान असोनि मूर्ख । काये करावा ॥ ७ ॥ झणोनि श्रोते जे सर्वज्ञ । तेही समाधीचे काढून मन । येथ निरोपणीं सावधान । नावेक करावें | ८ ॥ हां जी समाधीची अखंडता । भंगे जै येणेकरितां । तैं अखडतेतचि तत्वतां । दोषु जाणावा ॥ ९ | सरवत्राभिददर्शांन । समाधीर्चे अखंडपण । सर्वदा तैं हे वचन । नाइकार्वे कां ॥ २१० ॥ गुणसहितु निर्विकार । समाधीचा भाव निरंतरु । चढे वोहेटे ऐसा पूरु । सागराचा नव्हे ॥ ११ ॥ दुरुनि आलिया मेघधारा । आंगीचिया लता समग्रा । स्वरूपचि जैसे सागरा । तैशी समाधि कीं ॥ १२ ॥ तरी हे झणे अव्हेराल । आणि उपेगाही तुझां येईल । येथिंचे बोलणें सखोल । विचारा पां | १२॥ इतुलेंही बोलणें जाइल । तुमचें चित्त न मनील । तरी माझ काये चालेल । केळं आतं ॥ १४ ॥ सम्थे उपेक्षा केली । तो काये भीड धरी बोलीं । आतां जोडलां करकमळी । नमस्कार तयां ॥ १५ ॥ मीचि माते श्रोता । मीचि माते वक्ता । मननरूपं हे ' गीता ' । विचारित असे ॥ १६॥

_ श्रीअवधूतार्चान स्मरणे । बोधला अर्थ स्वानुसंधारने । तो आत्मा बुद्धी बोघणें । आपुलिया मना ॥१७॥ ऐसा विचारु करितां । मीचि श्रोता आणि वक्ता । आरंभीत असें “ गीता ! | ह्मणे दिगंबरानुचरू || १८॥ न पार्हे श्रोतयांचे वदन । न करीं भाष्याधारे विवरण । स्वानुभवें हे मनन । झणौनि संपादीं ॥ १९ ॥ आईकेल तेर्णे आइकावें । मानेल तेणें घ्यावे । नावडे तेणे नेघारवे । दोही श्रवणीं | २२०॥ स्वसंप्रदायिक जे योगी । यया मननाचे विभागी । टीका हे तयांचिजागी । तेही आइकावी ॥ २१ | स्वानुभवचि येथिचे प्रमाण । स्वानुभव हाचि साधन । अन्यत्र शास्त्रश्रवण । तेस हे नव्हे ॥ २२ ॥ प्राकृत झणौनि दूषिती । तेचि यया ज्ञाना वंचती । भापाचे केवळ भजती ।ते मूर्ख कीं ना ॥ २३॥ हातीं देतां नवरत्ने । मऱ्हाटेन बोळे नेघेणें । आतां हानी तयाकारणें । ते दूरे नसे ॥२४॥ संस्कृत बोलिलें सवण । तोचि सांडावे प्राकृत वचने । ऐसियां मूखो मुंडणे । किती आतां ॥ २५ ॥ असो आतां प्रळयपण । येथूनि गीतेचे व्याख्यान । मागां कथेचे अनुसंधान । तेंचि केसं ॥ २२६ ॥

दासोपंत--“ गीताथेपोधचंद्रिका ” ३ श्रीमद्दत्तातेयादिगुरवे नमः ॥ ३ सर्वश्ञाय गुरव नमः ॥ स्वस्वानंदासरता नंत पूरणचंद्रमितात्सवम्‌ । विज्ञा नसागरं वन्दे दत्त दीना्तिनाहानम्‌ ॥ १ ॥ दत्त वन्देहमात्मानं विज्ञानानंदपूरेतम्‌ । सवतानंतरूपण ज्ञानावैज्ञानसागए्म ॥ २ ॥ जयजयाजी गुरुमूर्ती । जयजयाजी पुण्यकीर्ती । विरवात्मया विश्‍वपती । देवदेवा || १ ॥ जयजया ज्ञान- साग.1 । जयजया विश्‍वंभरा | जयजया कृपामंदिरा । आदिदेवा ॥ २ ॥ जयजयाजी पूर्णकामा । जय- जयाजी नितकामा | आत्मया प्रभा रामा । योगिराया ॥३॥ सकला विद्यार्चे तूं स्थान । सुभक्तां सकळांचे

जीवन । हृद्दत केवळ धन । योगियांचे | ४ ॥ मुनिजनमानसरामा | तूं आत्मा सर्वशु प'मात्मा । देवा तुझा महिमा । नेणती ब्रह्मादिक ।॥ ५ ॥ विदवाभासे निराभासा ! आभार्से जगदाभासा । आभासरूपा

१९ मंगळाचरण, ) दासोपंत-बामनपॅहित.

आळ्यकभमामव्यबाामकया्ययावीकळ्याडकनडाकळामयामयानकन्याकन्यवीककककेळभयधडणक कळया वहाक्याडोककदहीकिम्णमावळन्ययायाचकया साहीनयकमवेननवायभीीकन नीही मलोनामोहमबकायायका वाळ कशशशब॒बाबाबुबश॒ाजाजाावुशुबुबु॒ाायाब॒श॒बाधधाााााधााााााधाधााााधधााधधााधगबगब॒ब॒बाब॒बुब॒ज॒बाशााधधाधाधागब ब॒ब॒बब॒झ॒ब॒बन॒ब्॒बा॒॒ञजजाजजययज्जजजजजजजजजजजजज््यजजब्मग्््मरययययन मनन नन. याय /२९./४-/४/१/४६/ ४” */*६-€१*-” *./४%./१५./१.//४./ १. ४.” ५.” ४.४ ४४१%// . ४५४” ४» ४” १/ “ “ ५. ५८” > ** ४ ६/ ४. १.” -. *. ची ४९.५४ < /"-/"२./४-// ४-४ “१.४ 4“ २- "१ -“ << १४-४४.” -€ ४५ ४.” ४. ४ ४-४” ४ * “7१०४ १./४./ ४६.५ ४.४ ४.» ९ /७.” ७.” ४.

निरंशा । निर्वाणमूर्ती | ६ ॥ स्वगुणाध्यासे पूर्णभाना । सचिदानंदेक-रस-घना । दत्तांत्रया सगुणा । नमो तूर्त ॥ ७ ॥ त्रह्मात्मावैद्रेचे द्योतक । स्मरण देवा तुझे एक । संसारतापविच्छेदक । होचि लागे ॥ ८ ॥ तुझिया स्मरणा एकासाठीं । वेचीन मी योगांचिय़ा कोटी । रिघोनि वाचेचां पोटीं । तेंचि होईल ॥ ९ ॥ योगे तर्पे पुरे जाने । न करी मीं कांहीं साधन । तुझ्या खरूपी नुरण । तेचि अपेक्षी ॥ १० ॥ देवा तूं माझा आत्मा । तैं मार्ते कवणु परमात्मा । यालार्गि सांडूनि गुणागुणधमी । राहीन तेथेचि ॥ ११ ॥ देवा तूं माझी विश्रांति । मोक्षदा पूर्ण प्राप्ती । तरी तुजहूनि मी गती | ते काय पां करूं | १२ ॥ देवा तुं माझा नियंता । तरी मी कां करू भवचिंता । तुझेनि स्मरणे कृतकृत्यता । सहज मार्त ॥ १३ ॥ देवा तूं सत्य सर्वगत | त्रह्म एक शाश्‍वत । तारे जाणावे इतुर्लांच मत । पुरे साधनाचे ॥ १४ ॥ देवा तू चेतन साक्षी । तारे मी तूते केसा लक्षी । यालागि मीपणेसी नापेक्षी । जाणर्णे सर्व ॥ १५ ॥ देवा तू चेतन्यघन । तरि माझे मज मीपण । खतंलर केचे हणोन । तूं तैचि मी ॥१६॥ देवा तुजसी समानु । सत्य हो मी कैसा आनु । यालागि हा विलक्षणु । भावोचि विसरिजे ॥ १७ ॥' देवा तूं सववत्र अखंडु । तुझे रूप मी केसे खंडु । आतां स्फुराळिय़ा दंडु । करीन मीपणा ॥ १८॥ नाना जे मीपण झणिज । काय तेथ असे दुजे । आतां दंड तोचि दाडिजे । ऐसे जाळे ॥ १९ ॥ दंडा दंडिता दंडात्मा | आत्मा तूं देवा परमात्मा । तें परिहाराचि सीमा । वोलांडिली जी ॥ २० ॥ आताचे जं अनु- वादन । तें तूं तुझें तुजपासून । ऐसेहि जे माझपण । तेदि तूचि ॥ २१ ॥ तरी संकाचु आतां काइसा । गणी गणकर्म आभासा । हमणौनि यया वाग्विलासा । दिधला पसरु ॥ २२ ॥ बोलेन मोक्षांच कारण | बोळेन भवदुःखस्फोटन । जेणें होये त॑ वचन । परमार्थाचे ॥२३॥ मागां ' गीतार्णवा ' रचिके । त॑ समु द्रचि होऊनि गेळें । न वचेचि कवणा उल्लधिलें । शब्दाणंब | २४ ॥ परमार्थ तेथे अपारु । शाना योगा नाहीं पारु । पाहिजे तिठैला विचारु । संपूर्ण असतां ॥ २५ ॥ केवळु अर्थ गीतेचा । संबादु कृष्णाजुनाचा । परमार्थी कितुला तेथिंचा । कारण जो ॥२६॥ तो परमा्थजञानयोरगे । नुमगितां सहसा न उमगे । आणि लोकांपेक्षा तेणे अंगे । देखोनि प्रवर्तिली ॥२७॥ '' गीताथबाधचद्रिका ”। आरंभिली हे लघु टीका । संतोषि कैरू लोकां । श्रोतयातें || २८ ॥ दिगंबरानुचरु ह्मणे । श्रोतीं कृपा पूर्ण करणे । आइकावि सावधानपणे । गीतेची टीका ॥ २९ |

वासनपंडित--“ यथाथेडोपिका ”

श्रीगणेशो जयति ।॥ श्रीमते भगवते गीताकृते देवाधिदेवाय श्रीवासुदेवाय नमः ||

जय जय भगवन्‌ वासुदेव । जप जय श्रीदेवाधिदेव । जय जय यदुदेव बासुदेव । अर्जुनगुरो ॥ १ ॥ जय जय जी भगवंता । ऐश्वर्यज्ञानवेराग्यवंता । धर्मयराश्रीमंता । षड्गुणा ॥ २ ॥ तूं गुणातीत निरुण । तूंचि सगुण तूंचि त्रिगुण । तूंचि तुझे पड्गुण । तूं प्रत्यक्षी अपरोक्ष || ३ ॥ इंद्रिथे आणि इंद्रियगम्य । तूंचि जो इंद्रियां अगम्य । तोचे तूं ध्येय रम्य । शेषशायी | ४ ॥ तूं निर्युण अनिर्वाच्य । तोचि तूं षड्गुणत्वे बाच्य । वाच्य तितकें अवाच्य । ठाव नुरतां वाचसि ॥५॥ तुझे ऐश्रर्य तूचि । ऐश्वर्यशाक्ते ही दुजी केंची । अवघी सत्ताचे साची । घट मूर्तिंड ही मृत्तिका ॥ ६ ॥ परी षड्युणांचें विवरण । कारितां दिसे कार्यकारण । षड्गुणत्वें षडूविधपण । ते भगवद्रूप जग हीचे ॥ ७ ॥ जी भ्रीसश्रिदानंदगुरु । अँ 'जे वदलासि कल्पतरु । निर्सुण सुवर्ण सगुण मेरु । तो भेटलासि यतिल्पे ॥ ८ ॥ तूं भ्रीगुरु चिद्धन ।

(क .०७ ७ कक्कळ कवळ

१ तितका, तेवढा २ केवढा

बामनपंडित, | (अध्याय १ छा

ण पा चलनाचा ल व टा णा लना ककीक 0 टया च्या हड आ िवयाआयाआयवाआयथयायायधाााााआाााा बाब्या

कगमलकामवयडकाद असहमती पयार्य पाजापभाणोतरयाधकी-तर-...-आनेभरळी;%५/०तिळीडीेळाय पर रचता यावत तम कभ जकयीलकचा तोतया मतएचतला वतीन काठाची ७२.//९..९९-/९_/%_/४ ४४ / ९..४१५, ४९. ४७.४१ ४९.९, /५ 9.४” _/७./% /९ ५१ /% 0. /%*/१ ,५१-”१ "५.१ /९ १ ४२ "४ “१.४२ १९-/४-४१./१४.” “४ ४५-५४ /"-/४७/ १-४ ,/४_ /-. २./.”५./%./१-./४./४-/४_/ ४४४५-४४. ९.५१.” “४ /%.४/५./ ० “१. ४५-४४.” ४.” 7९.१७” २0१६४१६ ७०४ १४४४९४७.

: झगबदट्रीता ” तुझं वचन । प्रत्यक्षी ड्गुणशान । व्यास्शान तोचि गातेचें ॥।९॥ प्रत्यक्ष तुझे साही गुण । पाहे तोचि भक्त निपुण । आत्मा भगवंत ऐशी खूण । तो' अनुभवी गीतेचा ॥ १० ॥ ऐश्रये झाणिजे समर्थपण । कीं अघटित तेंही घडवणे । विश्व नसोनि मिस्कर्णे । ह ऐश्वर्य ॥ ११ ॥ तूं तंतु विश्व पट । तूं मृत्तिका विश्व घट । ऐश्वर्य तेव्हां निपैट । चराचराचे प्रत्यक्ष ॥ १२ ॥ विश्पर्टी जो तंवू । तो निजात्मा प्रकाशहेतू । भक्त भागवत भगवंत तूं । भद कोठूनि आणावा ॥ १२ ॥ एवे जगाचे ऐश्वर्य जसे । जगचि तुझे शान तैस । एर्थेही दवेत त॑ के । सांपडेल अणुमात्र ॥ १४ ॥ ते सुवर्ण विश्व नग | निर्युणत्वीं हा विश्वयरोग । परी तूं न कत्पिसी जग | तो हे रचना घडेना ॥ १५ ॥ आघेष्ठान नेणे विवेर्ता । तुज निरीुणत्वीं न प्रपंचवार्ता । तोचि सर्वसाक्षी विश्वभर्ता । जाणूनि कल्पिसि सर्वशा ॥१६॥ श्रति बोलती सर्व | कीं धाता कल्पी यथापूर्व । * सांख्य निरीश्वर ' त्यांचा गर्व । एथ हरे ॥ १७॥ जाणोनि कल्पिजे नगर । कल्पना तुझी चराचर । जन्मादि साही विकार । कल्पना तुझी साक्षित्व ॥ १८ ॥ भूत भविष्य वर्तमान । हें कल्पका सर्वज्ञाचें शान । तेव्हां विश्वरूपांचि ध्यान । जगत्कल्प- काच्या शानाचे ।॥| १९ ॥ वृत्तिरूप ज्ञान जग । निर्ध्मज्ञानी त्याचा संयोग । अधिष्ठान कनकीं विवते नग । दोन्ही रूप देमार्ची ॥ २० ॥ जरी अलंकाररूप । तरी सुवणांचे तें स्वस्वरूप । दृष्टीस थिजल विधरळें तूप । रसनेस रस एकचि ॥ २१ ॥ एवं शान दुसरा गुण । तोहि जर्गाच देखे निपुण । ज्यास जगदात्मत्वाची खूण । बाणे दृढ | २२ ॥ विश्व नसोनि दावी । हे ऐश्रयेशक्ति तुझी वदावी । त्याची सिद्धि अनुभवी । या शानगुणेंचि देखती ॥ २३ ॥ प्राऊत नरे हद्दी केली कल्पना । परी देहप्रार्धाचा साचा मना । वाटे तुज तो असेना । तो देह तुझा कल्पिसी ॥ २४ ॥ ' पुरुष एंवेदे सर्व ' अर्से । वेद बोले याचि रसे । मंगलाचरणमिसे । गुह्य अनुभवटदी बोलतो || २५ ॥ आपणासि आपण नर । कल्पूनि दावी स्तंभाकार । हे शानकल्पना चराचर । तरीच अतक्ये ऐश्वर्य | २६ ॥ ऐसेचि ऐश्वयोविण । व्यथ जगत्कल्पकपण । स्वझ प्रपंच कल्पी आपण । मी आपणाचि आपणासि ॥ २७ ॥ हस्ती जाला स्वये । स्वये पळे त्याच्या भर्ये । जगत्कल्पक निश्चर्ये । परी अनीशे ॥ २८ ॥ टे ऐश्रर्य आणि ज्ञान । जाण्तींत करी कल्पूनि ध्यान । परी त्यास न राहे अनुसंधान । विषयवासनेकरितां ॥ २९ ॥ प्रपंच मिथ्या कळला । जरी परमार्थी वळला । तरी देहृ आहे खवळला । प्रारधकर्मे ॥ ३० ॥ जरी बाणे ध्यान । क्षुधा तृषा ओढी मन । ऐशास विश्वकल्पनानुसंधान । राहेल केरसे ॥ ३१ ॥ तुक्षे अनादि वैराग्य । ज्याच्या लवलेश आही सभाग्य । त्या वैराग्य तुज योग्य । करणे कल्पना प्रपंचाची ॥ ३२ ॥ प्रथम संकल्पापासूनि । जो जह्म परार्धे दोन्ही । सष्टिस्थितिसंहार कल्पूनि । अससी नव्हसी विक्षिप्त ॥२३॥ एवं ऐश्वयह्देतुजञान । जे जगत्कल्पनारूप चिंतन । त्यास हेतु वैराग्यसंपन्न । स्वतःसिडठ ॥ ३४॥ देवा है आमुची बुद्धि । कीं याकरितां त्याची सिद्धि । स्वत!सेद्धि शक्ति प्रसिद्धि । ऐसी निगमांत ॥ ३५ ॥ तुज वैराग्यगुण । कल्पावया हेतु हे खूण । तं तो. स्वतःसिद्ध निपुण । सर्वेश्वर ॥ ३६ ।॥ आतां वैराग्यही हेचि जग । रज्जूस न वाटे साच भुजग । सुवर्णांस वासना नग । न उपजवी आपुली ॥ ३७ ॥ प्रपंच वाटता सत्य । तरी वासना उपजती अगत्य । तूं सत्य कस्पिसि असत्य । स्वतःसिद्ध ऐसे वैराग्य ॥३८॥ ज्यास ठाउकी शुक्ते । त्यास मिथ्या रजतीं विरक्ति । ते रुपाचे विराक्ते ऐशी युक्ति । कीं जें न उपजवी अनुराग ॥ ३९ ॥ वैराग्य नाशी अनुराग । अनुराग नाशी विराग । रागनाशक मिथ्या भाग । वैराग्य

५ कवक. डवा आई ७७७०८००७७७ % ७७

मो

आया चका जावया... कळक आळा आणन की हय आय ही कळतही हाक हक ककी पजा क हाल आयटक वळी लोाणाणी प आककाळा क यण कणकककाल ज कोळ ल

१ केवळ. २ भोवरा, आभास, १३ असमर्थ,

(५० ००७०७% ७७% ७७% ७ ७७% %-% ७७. & 4: 4 &५७ ढे» ७ 8 १७ 4205 ७ ५७ & ५७०७७ क्र क" ७७ १ हक-७&७७ ७७% ०७०७ ७%% ७१ .-५.७७ ७७%

१9

भंगलाचरण, ) बामनपडित.

४५४०५.//५.//१/९.४ २४४ १../ ४.५ १.५४.” १.१९» ४.” ९.४ ४.४. ४.” ६. ९.” ४. १७४ ७.४४. ९.४ ४५ ४.५ ४.४ १.५४ ५४ ६.५ १,” ७५४ ५ ४१.”१../१.”९ १४४१. ९/९-/ २./४./.”४.” ४.५४ ४.” २.५ ६.४४. ४४./ ४.” ४४ ४.४ ९४४. 9.” -» ४.४५_/ .४९.. ६.४ ६.४ ४.४९ /7९.४४९./ ४.४१.

तुर्श इं विश्व ॥४०॥ धर्म तेथे वैराग्य । वैराग्ये शान ऐश्वर्य भाग्य । तो धर्म तुज असणें योग्य । हे बुद्धिविभव आमचे ॥ ४१ ॥ लक्षूनि आमुच्या बुद्धी । वेद सांगे तुझ्या स्वतःसिद्धी । निगमागमीं तुझी प्रसिद्धी । आझांनिमित्त ॥ ४२ ॥ मुख्य धर्म समता दया । हे दोन्ही तुझे गुण अव्यया । कर्मानुर्पे देवराया । फळे हरिती वैषम्य ॥ ४३ ॥ दया समान सर्वोवरी । मेघ सर्वत्र वृष्टि करी । जो जेशीं बीर्जे पेरी । तेशी फळे तो पावे ॥४४॥ ज्यां ज्यांस जे जे प्रीति । ते ते तदर्थ कर्मे करिती । फळ ते तें त्यां त्यांप्रति । देसी देवा ॥ ४५ ॥ सकामास देसी काम । मुमुक्षस केवल्यधाम । देऊनि मोक्ष आत्माराम । शहणी झणविसी भक्तांचा ॥ ४६ ॥ समर्थ तूं अव्यया । मुक्ति सकळां द्यावया । आणि नेदिसी कां सदया । इं निर्दयत्व एथे उडाले ॥ ४७ ॥ मुमुक्षा जया तया मुक्ति । बुभुक्षा तया देसी भूक्ति । इच्छित फळें दे तुझी व्यक्ति । गुण हा कल्पवृक्षाचा ॥ ४८ ॥| ऐसा दयाळू आणि सम । हाचि तुझा स्वत;सिद्ध धर्म । तो धर्मही जगचि हं वर्म । देवाधिदेवा ॥ ४९ ॥ धर्म दिसे दो रूपं । फलखूपे कीं कमेस्वरूप । फलबंध तुझ्या चरणप्रतार्य । कर्मे आर्पिती नसे त्यांला | ५० ॥ तुज केचे धर्मफळ । धर्ममात्र असे केवळ । यशादि रूपे प्रांजळ । दिसे जैसा याशिकांचा ॥ ५१ ॥ तेव्हां जगचि तुझा धर्म । हेचि समत्व दयालत्व कर्म । वांछानुरूप प्रातिक्रम । वैषम्य न दिसे ॥ ५२ ॥ अन्नसत्री अन्ने नाना । परी आवडे जे ज्याच्या मना । ते तेंच त्या त्या जना । वाढिती अन्न ॥ ५३ ॥ ऐस अन्नसत्र वसे । तेचि दातयाची समता दिसे । एव जगचि धर्म असे । भगवच्छब्दवाच्याचा ॥ ५४ ॥ एवं जगचि मक्तांची मुक्ति । जगचि विषयासक्तांची भुक्ति । समता दयारूपें अभिव्यक्ति । जगाच तुझ्या धमोची ॥ ५५ ॥ तुझे धर्मरूप जग । दोरीं जैसा भूजग । तो दोर स्वर्ये उपासक मग । वेगळेपण कैच भक्तासि ॥ ५६ ॥ आतां जेथे धर्म तेथे यश । तेव्हां जगचि तव यदालेश । कीं सम दयाळू हृषीकेश । जगचि ऐस गर्जर्ते ॥ ५७ ॥ यावेगळे जे जे गुण । ते यदचि ऐशी खूण । त्या गुणांसहित निपुण । देखती जगचि यदर्र्पे ॥५८॥ आतां श्री नामही यशाचे । श्री वेंचूनि यश साधिती सार्चे । श्री आणि यश परमपुरुषाचे । हेंचि जग ॥ ५९ ॥ दोरी जैसा भजग । कीं सुवर्णामाजी नग । तेर्से अह्मीं जग । मायामात्र ॥ ६० ॥ साकारले ब्रह्म सगुण । माया लक्ष्मी जाळी आपण । अघिष्ठानीं माया तैशी निपुण । श्रीधर हृदयी धरी तीस ॥ ६१ ॥ चित्समुद्री मायातरंगा । ते श्रीह्ृदर्यी अंतरंगा । चित्ससुद्रा श्रीरंगा । हृदयी श्री यापरी ॥ ६२ ॥ एवं माया विश्वरूप । ते श्री धरिली चित्स्वरूपे । जेशी धरी शक्ति रुपं । श्रीधर घरिली श्री तेशी ॥ ६३ ॥ ऐसा तूं षड्गुण । विश्व तुझे साही गुण । भगवच्छब्दवाच्य विश्वस्फुरण । निजात्मपण याकरितां ॥ ६४ ॥ एव भगवच्छब्दवाच्य जग । आत्मरज्जूमाजी भजग । हा भगवदेक्याचा योग । दिधला तुवां भगवंता ॥ ६५ ॥ जीवत्व आढळे प्रारूधयोगीं । विश्वात्मत्व या भागवतयोगीं । हे तुशी कृपा ईस उपयोगी । भगवट्रीता ॥ ६६ ॥ त्या गीतेचा अर्थ । तोचि परमार्थ । जिचा वक्ता तूं समर्थ । परमात्मा भगवंत ॥ ६७ ॥ परी अजी भगवंत जी । याकलियुगामाजीं । जो तो गीतार्थ योजी । मतानुरूप ॥६८॥ जे योजिती निर्गुणपर । त्यांस सगुणी अनादर । सगुणींच योजिती जे नर । ते नेणती निर्रुणत्व ॥ ६९ ॥ दोहींत केवळ सगुणवादी । त्यांची निष्ठा अखंड भदीं । जयांचे भजन वर्णिले वेदीं । पश्चतुल्य ॥ ७० ॥ ९ श्रति )--अथ योञन्यां देवतासुपस्ते5न्यो5सावन्यो5हमस्मीति न स वेद यथा पहुः ॥ ( भृत्यथ )-देव अन्य मी अन्य । ऐसा भेद अन्योन्य । दाढूनि आणिती जघन्य । त्यांत ही श्रति निंदिते ॥ ७१ ॥ झणोनि ते केवळ निषिद्ध । नियुणवादी ज्ञानी प्रबुद्ध । जे आत्मा निरुण स्वतःसिद्ध । अनु- भविती ॥ ७२ ॥ जे सर्वथा मानिती वेद । जे निषेधिती समूळ भेद । जे हारिती खेद । कांडत्रयाचा .

बामनपंडेत, ( अध्याय १ छा

हिडंब ३३ गड्बड ड्रग ३ एं ककब बेड ३ डेड ््म्अआआयववययावावाा्ााािााााााआाधबबबब॒ श॒ज॒ब॒बब॒झ॒॒ा॒॒॒ाबबबुशाबया॒बााााधााााधााााााााधाधााााााााकाब ब बब॒ब॒ब॒ब॒ब॒॒बयाज॒॒॒॒बााशाराधाध॒गबब॒॒बजययर्‍वजाज॒ााआज्ष्या **५../४.//४../४.५४..४ ४.४ ४_५४ ४७_/ ४७.४१. ०/ ७.४ ४. ७५ ४.५ ४.७ 0९. ५४.४७ ./४७ 7१ -५_”४ /९. ४.”/४.” १४९. //* /९ / २ /४./६./* 0४-११. ९.” ४.१५ ४.४ ४४.४१.” ४ /१./१ “९२ / ४.४. ५१९ ४. “१.४ ४५-५१. ८0४४१९ ./२ १२.४१ ५४/९५/१९५५ “४,” ९.५ १.५९ /१./ ४.४१. ४४९...” ४. ७.” ९८४१/४०९./१७/१९ / ९.५१ ९७४ ४०४०१, /१७./ ३ / ४. १८५१११

॥ ७३ ॥ चित्तझुद्धीकारणे कर्म । ईंश्वरप्रसादार्थ उपासनाधर्म । ज्ञानकांडीं निर्युण ब्रह्म । अनुभविती आतमत्वे ॥ ७४ ॥ परंतु त्यांचे मत । जो आत्मा कळे निश्चित । तोंवरीच उचित । सगुणोपासना ॥७५॥ आणि भगवंता तुझे मत । कीं निर्सुणात्मक अद्वैत । कळोनि माझे चरणीं रत । भक्त सकळांत तो थोर ॥७६॥ ऐसे गीतेत जेथे । ते वाखाणिती विपरीत तेर्थ । पूर्वापर विचारितां एर्थ । गीता न साहे तो अर्थ ॥ ७७ ॥ ते तों परम सर्वज्ञ । त्यांस बोळ ठेवी तो अज्ञ । तरी कां बोलती ऐर्ते अभिश । विरळ समजे हें तत्व ॥ ७८ । श्रीगुरुरूषे देवा । मज भेटलासि वासुदेवा । तै हे रहस्य देवाधिदेवा । बोलिलासी ॥ ७९ ॥ तुझीं वर्चर्न तुजप्रति । यालागीं बोलतो श्रीपति । कीं श्रोते तुझ्याच मूर्ति । तूं विश्वरूप भगवंत | ८० ॥ कलियुगी प्रबळले बोद्ध । वेद जाले असिड । ते क्षीणबल होतां प्रसिद्ध । जालीं मते भेदाश्रिर्ते || ८१ ॥ प्रत्यक्षवादी चार्वाक । ज्यांच्या मर्ते न स्वर्ग नरक । न कर्मभोग तेव्हां कलदायक । जगदीरा केंचा ॥ ८२ ॥ ज्यांच्या मर्ते वेद असिद्ध । त्यांशीं वाद वेदसिद्ध । न करवे ह्मणोनि प्रसिद्ध । तर्कशास्त्र जालें ॥ ८३ ॥ आपला एंक सिद्धांत धरावा । तेव्हां वादियांशीं वाद करावा । अन्यथा त्या बादास परावा । वितंडवाद ह्मणेल || ८४ ॥ स्वसिद्धांत बोलावा अभेदे । तरी तो न साघे विना वेद । यालागीं सिद्धांत आपुला भेद । तार्किके गोतम धरिला ॥ ८५ ॥ कायांपुरते नुपती । शात्रुह्टि घडि एक हातीं धरिती । तथापि अंतरीं चिंतिती | घात त्याचा ॥ ८६ ॥ दुःखबीजे एकवीस । गौतम हणे त्यांचा ध्वंस । तोचि मोक्ष तरी हे परमहंस । अद्वैतानुभवीद्दी मानिती ॥ ८७ ॥ जीवांस अखंड ब्रह्मत्व । त्रह्मचि मोक्षसुख हें तत्व । दुःखनाशे मुक्तत्व । अद्वेतसिद्धांही ऐसा || ८८॥ एवं अंतरी अद्वैत । बहिरंग कार्यार्थ धरिळें द्वैत । अगत्य वेदविरुद्ध मत । खंडावया ॥ ८९ ॥ परी हू नेणती लोक । गोड वाटती गोतमतकं । हणुनि ते अद्वैतअर्क । न पाहती जाले दिवांध ॥ ९० ॥ श्रद्धा उपजली वेदी । परंतु जाले कुतर्कवादी । तेही वळले अभेदीं । जसे तसे ॥ ९१ ॥ कळळलियाही निर्गुण । मागुती भजावा सगुण । ऐर्स बोलतां ते तकनिपुण । हांसती शास्त्रासीं |।९२॥ कीं संसार स्वभ़ ज्यांच्या मते । निर्युणात्मा ओळखिला जागते । पुन्हा मायिक सरुणभक्ति त्यांते । कां बोलती ॥९३१॥ आतां सांगावे त्यांस सार । कीं कळळे जरी निर्विकार । तरी मन झाले पाहिजे तदाकार । या निमित्ते सेव्य गुरुदेव ॥९४॥ निरुणात्मा कळल्यावरी । गुरुदेवाची भक्ति करी । तेव्हां अपरोक्ष बरवेपरी । बिंबे हें तो श्रातिसिद्ध ॥९५॥ (श्र्ति)-यस्य़ देवे पर! भक्तियथा देवे तथा गुरो । तस्येते कथिता ह्यथोः प्रकादते महात्मन: ॥ ( श्रत्यर्थ -श्रति हणे देवाची भक्ति । तैशीच गरूचरणीं अनुरक्ति । तेव्हां त्या गुरुच्या उक्ति । प्रकाशती याला ॥९६॥ कीं ब्रह् ओळखे बुद्धि । मग गुरुदेवभक्तीने स्थैयैसिद्धि । करावी या रहृस्याची प्रसिद्धी । जेव्हां त्यास | ९७ ॥ तेव्हां कठिण वाटोनि मुक्ति । या शास्त्री न धरितील अनुरक्ति । झणोनि निर्युण कळे तोचि भक्ति । शास्त्राकार झणती सगुणाची ।॥ ९८ ॥ परंतु भाव ऐसा चित्तीं । कीं जे निर्युणा- त्मत्व समजती । ते गुरुदेवाची प्रीति । धरितीलाचि अत्यंत ॥ ९९ ॥ साकरेच्या औषर्धी । रोगनिदृत्ती- चीच अवधी । गोड हणोनि निरोगीही कधीं |] न सोडी साकर ॥ १०० ॥ अमर जाले अमर । तरी पिति अमृत सादर । न सांगतांही हा प्रकार । जीवन्मुक्तही करतील ॥ १ ॥ एवं मूर्खसमजावणी- कारणे । अगत्य लागलें अंगीकारण । कीं निर्रुण कळल्या सगुण | कां भजावे ॥ २॥ कीं शास्त्राचा आरंभकाळ । ऐसाच होता कीं लोक सकळ । कुतकंवादी प्रबळ । जसे तसे आणावे सन्मार्गी ॥ ३१ ॥ हे.न कळूनि अंतरंग । शब्दशानी जे बहिरंग । त्यांस मजनत्यागप्रसंग । प्राप्त जाला ॥ ४ ॥ जड- निषेथे चैतन्य । इतकेचि कळतां मानिती धन्य । मनांत थारा जघन्य । विषयवासनेचा ॥ ५ ॥

१९ मंगलाचरण. ) बामनपंडित, सगुणाची अद्वैतभक्ति । कारितां पूर्वीळ विषयविरक्ति । हढ होतां होय मुक्ति । ह शब्दशञानी नेणती ॥ ६ ॥ पिसाटाच्या करीं कोलित । तैर्स त्यांस शास्त्रसंमत । परी त्यांचा अंतरंग सिद्धांत | न कळे त्यांठा || ७ ॥ पश्चेस पाजावया पाणी । वडिलीं कूप खारवणी । केला झणोनि गोडवणी । न प्यार्वे काय ॥ ८ ॥ असो ते प्रस्तुत शास्त्रवाणी । ऐसी अजी चक्रपाणी । परी मी नर्पी ते क्षार पाणी । वडिलीं केळे झणोनि ॥ ९ ॥ भवट्टमातं छेदी शास्त्र । ऐसे तुझे गीताशास्त्र । त्याची दाविती पाठ मात्र । धार लपविती ये रीती ॥ ११० ॥ खड्गास मुख्य पाणी । तेशी भक्तिपर तुझी वाणी । गीतेच्या अंतीं चक्रपाणी । ऐसेचि बोलळिलासि ॥ ११ ॥ ' य इदे परमं गुह्य मद्वक्तेष्वमिघास्यति । भर्क्ति माये परां कृत्वा मामेवेष्यत्यसंशयम्‌ ॥ ' [ गीता-अ० १८ शहो० ६८ ] शान भाक वैराग्य । गीर्तेत तिन्ही यथायोग्य । त्यांत भक्ति जो सभाग्य । थोर करूने सांगे ॥ १२॥ गीतायिंधुमथन । करूनि भक्तिसुधेचें कथन । थोर करूनि सांगे जो जन । तो अनायासे मज पावे ॥ १३ ॥ याहूनि पुढील 'होक । त्यांत हमणसी तू उत्तमश्कोक । कीं तैसा पाहतां त्रिलोक । प्रिय ज्याला न होईल ॥ १४ ॥ कोणी येर्थ आणिक अर्थ । करिती तो नव्हे समर्थ । पुढे विशद होणार एर्थ व्यर्थ । ग्रंथ कां जी वाढवू || १५ ॥ कोण्या मिर्से तरी कोणी । गीतार्थ अन्यथा वाखाणी । मज नावडे ती थोरांचीहि वाणी । काय करूं जी श्रीकृष्णा | १६ ॥ संसारच्छेदक सार । गीता- शासत्राची भक्तिधार | ते झांकून नुस्ते निराकार । मात्र दाविती || १७ ॥ जडंदेहनिषेधे "निराकार । आत्मा कळला हा प्रकार । व्यतिरेकज्ञान प्रथम विचार | हाचि आत्मज्ञानाचा ॥ १८ ॥ उरला प्रपंच देहासहित । हें जड भ्रांतिरूप द्वैत । तेही ब्रह्माचे कळतां अद्वैत । तत्त्व आर्के अनुभवा ॥ १९ ॥ जडचेतन्यविवेक । या ज्ञानाचे नांव व्यतिरेक । जडीं अनेकीं पाहणें एक | अन्वयज्ञान यां नांबे ॥ १२० ॥ ते कळतां जग । आत्मरज्जूंत होय भुजग । तथापि आत्मसुवर्णी नाना नग । श्रुति ऐं वर्णिती ॥ २१ ॥ कीं रज्जू कळलियाउपरी । सर्प दिसो नये वरी । जीवन्मुक्तास तरी । प्रपंच दिसतो ॥ २२ ॥ जरी दिसे यथापूर्व जग । तरी सोनेंचि नुस्ते जैसे नग । सुवर्णयाचकास उबग | कां आकाराचा येईल ॥ २३ ॥ एबं प्रपंच दिसे । तथापि ब्रह्माचे असे । सगुणभाक्ति समससे | ते या प्रकारे ॥ २४ ।॥ त्रझविद्येचय वैभव । ऐसा सगुणभक्तीचा अनुभव । गीर्तेत थोर हा भक्तिभाव | सर्वत्न असे वर्णिला ॥ २५ ॥ ऐसे ब्रह्म तैचि सगुण । ऐसा ज्ञाननिष्ठ भक्त निपुण । भगवंत भागवत ऐशी खूण । जेथे वेगळी न सांपडे ॥ २६ ॥ सगुण अक्ष चराचर । गीतेत या शानाचा आदर । झणूनि ' धर्म्य ' पद वारंवार । या ब्रह्मज्ञानी योजिले ॥ २७ ॥ ' प्रत्यक्षावगमं धम्ये सुसुखं कतो मब्ययस्‌ । ' [ गीता-अ० ९ शो० २. ] ' ये तु धम्यामृतमिद्‌ं यथोक्त पयुंपासते । ' [ गीता-अ० १५ को० २०. ] ' अध्येष्यते च य इमं धम्ये संवादमावयोः । ' [ गीता-अ० १८ शहो० ७०. ] एव ऐसं 'धर्म्य'पद । भगवान्‌ बोळे प्रतिपद । याचा अर्थ विशद । न बोलती कोणी ॥ २८ ॥ निघेमे ह्मणजे निर्सुंण । सधर्म झणजे सगुण । ' धर्म्य ! पदें दावी खूण । विश्वात्मशानाची ॥ ९९ ॥ पुढे होईल विदाद | जे जे ठायीं 'धर्म्ये पद । हे मंगलाचरणीं कृष्णपद । स्मरतां आठवे समग्र गीता ॥१३०॥ याकारणे जी भगवंता । यथास्थित हे तुझी गीता । वाखाणावी हणोनि होता । बहुतकाळ संकल्प ॥ ३१ ॥ आणि तुझ्या कृपेचे विभागी । शिष्य संत भक्त योगी । ते हणती कीं जगदुपयौगी । ऐसी टीका करावी ॥ ३२ ॥ परंतु देवकीनंदन । जेव्हां देईल अनुमोदन । तेव्हांच करूनि त्यात वंदन । करीन पोटी हा भाव ॥ ३३ ॥ ते अनुमोदन भिन्ञत्वे असेना । द्वदर्यी दाटली गीतार्थ-

२५ ब्राननपंडित-अच्युताश्रम-रत्नाकर-हरिपंडित-वामन- मोरोपंत. ( भध्पाय १ ला

्िं्ग्ब्््न अ कबॅइब्््जआअलब क्षमा कडमडडाकडडडडडडवडवडडडडडडडडडड हड आमाडाकडडडा डड कवकव डा डडडवामा वडा ावडाडाडमडडडडामड वाम यडदहयययायडडडा आड आहि डठऑॅ््॒ ुुब््जाजाजजजजबबबय॒व॒ाव॒॒वाशुब॒॒॒ब्््य २. ४५८१ ४४५ ४४४४५ ४४ ४४ ४.५ ४४९४९.५ ४५ ४१/४५/४४१८ ४० ४७” > ४७” ३. २५ ४८ ४७८४-४९.” ५५ ४८ ९५ -/९४९./ ५१५/९/ ५५ ८४८४ ४८ ९/१/ १/*५/४/ २८९ २८१ ४९८ ५४९० २/ ४८४४४ २८४९४९५ ४४४४४ ४८ ४/४-/४-/ ४-४ ४” ४४५ ४/ २८ ५५४ ४४ ४५ ५४४५-४४-५४ ७७४ ९” ९-४ ७४ ४७४४४ २४४ ६८ ४५४४ च

रचना । बुद्धिप्रेकाची मना । तेचि आशा वाटली ॥ ३४ ॥ आत्माचि तू निखिल । जो बुद्धि प्रकाशी निर्मळ । टीकारंभी केवळ । तेचि आज्ञा वाटली ॥ ३५ ॥ करूनि तुर्झ स्मरण । ध्यानी चिंतूनि चरण । आरंभिळे मंगलाचरण । प्रथम ओंवी संस्कृत ॥ ३६ ॥ विश्वर्षे करून स्मरण । भगवत्पर्दे मंगलाचरण । सात औओंबिया होतां पूर्ण । आरंभिलळी ओवी आठवी ॥ ३७ ॥. ओंबी लिहितां आठवी । तुज गुरुरूपं आठवी । यतिरूपीं स्मरता आठवी । अवतारमूर्ति दीससी ॥ ४३८ ॥ करीं वागारे सारथी । बेसला अ्जुनाचे रथी । तोचि वामनमनोरथीं । टीका करितोसि गोविंदा ॥ ३९ | तूंचि लेखणी तूंचि मसी । तूं पत्र विचित्र परदे होसी । तूचि अर्थ भावार्थ स्फुरसी । तूचि ऐसा अनु- भव ॥ १४० ॥ तूंचि वामनर्र्ष दीससी । त्रिविक्रम तूचि अनुभवी होसी । स्फुरोनि |विश्वर्पे उरसी । अनंतत्वे सवदा ॥ ४१ ॥ हाचि तुच मंगलाचरण । आतां स्मरोनि तुजे चरण । गीतार्थाचं विवरण । करीन तुझ्या प्रसादे ॥ ४२ ॥

अष्युताश्रम--“ बालबोधिनी श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीरांमचंद्राय नमः ॥ प्रणम्य रामं पुरुष पुराणं । तथा चिदानंद-गुरु यर्ति च ॥ कुर्वे महाराष्ट्रपदैस्तु गीता । व्याख्यायनं व्याकरणाय पुंसे ॥ १ ॥ नमस्कार करुनिया श्रीरामा । आणि गुरु चिदानंदाश्रमा । महाराष्ट्पदीं परमात्मा । वर्णींन गीतार्थे ॥२॥ ते संतजनीं परिसावे । आयकोनि सार्थक करावे । मज तेहि निर्भय द्यावे । गीता-व्याख्यानीं ॥ ३ ॥ या भक्ताचेनि तोषलेपर्णे । भगवद्वीतार्थ बोलणें । जो बोलिला सर्व पुराणें । श्रातिस्मृति ॥ ४ ॥

रत्नाकर--“ रत्नाकरी ? श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्ये नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीपरात्पराय नमः ॥ जयजय सदुरु दीना- नाथा । पतितपावना समर्था । आदिमध्यअंतरहिता । तुज अनंता नमस्कार ॥ १ ॥ तूं सबाह्य अंतरिं सदोदित । तुझा वेदशास्त्रा नकळे अंत । ऐसे जाणोनि मी निवांत । तुज प्रणिपात करितर्स ॥ २ ॥ म्यां अद्वैतभावे नमस्कार केला । जैसा तरंग भजे जळाला । किंवा अवयव शरीराला । तैसे म्यां तुज नमस्कारिळे ॥ ३ ॥ किंवा अलंकार भजती हेमासि । शाखा जेसि भजे तरूसि । जैसा पट भजे काप- सासि । तैर्स म्यां तुज नमस्कारिले ॥ ४ ॥ तुझे कृपेकरूनि जाण । माझे गे दैतमान । अनेकाचे ठायीं एक मीपण । ऐसे शान जाळे मज ॥ ५ ॥

हरिपंडित--'' गीताथेप्रकादा ”

वुचतः उर्पेद्रवजञा वंदूनि लक्ष्मीशपदारविंदें । गीतार्थ नानाविध पद्यबेवे ॥ न संडितां पद्धति पंडिताची । मी वर्गि्ती प्रीति घडो हरीची ॥ १ ॥

यातन--( दाडिल्य)

वृत्त- ध्रीगणेशाय नमः । भ्रीमते भगवते भगवत्तमाय नरसारथ्यानेपुणाय श्रीमज्ञारायणाय नमः ॥

अनुट्टपु भ्रीमान्‌ श्रीभगवान साक्षाच्छेषशायी जगदुरु । मंगलाचरणीं वंदूं जगन्मंगल जो हारे॥ १॥ मोरोपंत

वृत्तः-आर्या विजय-रथ-तुरग-रदिम-प्रहण-व्यग्रा 5ग्रपामि-पद्मार्ते |

वंदू जलद-इयाम-जह्मारते सदुणिकसद्मार्ते | १ ॥

२१ उपोद्वात, ) श्रीज्ञानेश्वर.

२.५ १५१९. १. ४५४४ ४०७४४. ४७७ ७/ ९.५ ४०४ ७४ ४०” ०/0५/ १५ ७.५७ 0४४ ७ ७” ६.” / १८९. १८४ ४” < १” ४१. ६” ६/१% -»“ < *- ४. १८ ४.” २. ८“ ४५ >“ </ १८ ४/ ४” «<« १-८ ४ % ४७/ 9५ ४४

उपोद्धात.

राजा धृतराष्ट्र अंध असल्यामुळे कुरक्षेत्रांत होणारे युद्ध तो पाहू शकत नव्हता. त्याकरितां व्यास महर्षि त्याला दिव्य दृष्टि देत होते; पण त्यांत होणारा स्वजनांचा धात तो पाहूं इच्छित नसल्यामुळें त्यांनीं संजयाला दिव्य हाशिनें सर्व युद्धवर्तमान प्रत्यक्ष पाहण्यार्चे सामर्थ्य दिलें होते आणि कुरुक्षेत्रांत घडणारे सर्व वर्तमान धृतराष्ट्राला यथावत्‌ सांगण्याची आज्ञा केली होती. तदनुरूप संजय-धृतराष्टर-संवाद चालला असतां धृतराष्ट्र झणाला:-

श्रीज्ञानेश्वर--“ भावाधेदीपिका (ज्ञानेश्वरी ) ”

आतां अवधारा कथा गहन । जे सकळां कोतुकां जन्मस्थान । की अभिनव उद्यान । विवेकतरूचे ॥ २८॥ ना तरी सर्व सुखाचे आदि । जे प्रमेयमहानिधि । नाना नवरससुधाब्धि । परिपूर्ण हे ॥ २९ ॥ कीं परमधाम प्रकट । सव विद्यांचे मूळपीठ । शास्त्रजाता विशिष्ट ) अशेषांचे | ३०॥ ना तरी सकळ धमोर्चे माहेर । सजनांचं जिव्हार । लावण्यरत्नभांडार । शारदेचं ॥ ३१॥ नाना कथारूपें भारती । प्रकटली असे त्रिजगतीं । आविष्केरोनि महामती । व्यासाचिये | ३२॥ हणोनि हा काव्यां- रावो । ग्रेथ गुरुवतीचा ठावो । एथूनि रसां झाला ओंबो । रसाळपणाचा ॥ ३३ ॥ तेबींचि आइका आणिक एक । एथूनि हाब्दश्री सच्छास्त्रिक । आणि महाबोधी कोंवळिक । दुणावली ॥ ३४ ॥ एथ चातुर्य शह्वाणे जालें । प्रमेय रुचिस आलें । आणि सोभाग्य पोखलें । सुखाचे एथ ॥ ३५ ॥ माधुर्यी मधुरता । इुंगारीं सुरखता । रूढपण उचितां । दिसे मळे ॥ ३६ || एथ कळाविदपण कळा । पुण्यासि प्रतापु| आगळा । झणऊनि जनमेजयाचें अवलीळा । दोष हरले ॥ ३७ ॥ आणि पाहतां नविक । रंगी सुरंगतेची आगळीक । गुणां सगुणपणाचे बिक । बहुवस एथ ॥ ३८ ।॥ भानुचेनि तेजे धवळलें । जेसं त्रेलोक्य दिसे उजाळिले । तेस व्यासमतीं कवळिळें । मिरवे विश्व ॥३९॥ कां सक्षेत्री बीज घातळे । त॑ आपुलियापरी विस्तार । तैसे भारती सुरवाडे | अर्थजात || ४० | ना तरी नगरांतरीं वसिजे । तरी नागरचि होईजे । तेस व्यासोक्तीतेजं । धबळत सकळ ॥ ४१ ॥ कीं प्रथम वयसांकाळी । लाव- ण्याची नव्हाळी । प्रगट जैसी आगळी । अंगनाअंगीं ॥ ४२ |) ना तरी उद्यानीं माधवी घडे । तेथ वनशोभेची खाणी उघडे । आदिलापासोनि अपॉर्डे । जयापरी || ४३ ।) नाना घनीभूत सवर्ण । जे न्याह्याळेतां साधारण । मग अळंकारीं बरवेपण । निवाड दावी ॥ ४४ ॥ तेसं व्यासोक्ति अळंकारिठे । आवडे ते बरवेपण पातले । ते जाणोनि काय आश्रायिले । इतिहासीं ॥ ४५ ॥ नाना परतिये प्रतिष्ठे लागीं । सानीव धरूनि आंगीं । पुराणें व्याख्यानरूपं जगीं । भारता आलीं ॥ ४६ ॥ हझणऊनि महा- भारती नादीं । ते नोहेोचि लोकीं तिहीं । येणें कारणें ह्मणिपे पाहीं । व्यासोच्छिष्ट जगत्रय ॥ ४७ ॥ ऐसी जगी सुरस कथा । जे जन्मभूमि परमार्था । मुनि सांगे नृपनाथा । जनमेजया ॥ ४८ ॥ जे अद्वि तीय उत्तम । पवित्रैक निरुपम । परम मंगलधाम । अवधारिजो ॥ ४९ ॥ आतां भारतकमळपरागु । गीताख्यु प्रसंगु । जो संवादिला श्रॉरंगु । अर्जनंसीं | ५० ॥| ना तरी शब्दब्रह्मान्धि । मथियला व्यास- बुद्धि । निवडिळे निरवधि | नवनीत हें | ५१ ।॥ मग ज्ञानाभ्निसंपर्के । कडसिलेनि विवेके । पद आलें

ख्य

आक०७०००%०५०००५००००७० ७७ ०७०७०७ ७० ७७ ७७७७००७ «० अ १ « ७७८ 94. ७७ |. ळक कळकळ क

१ उघड करून. २ आकार. ३ पोसले, ४ क्षणेक, ५ तेज, ६ तेजःपुंज झाले, ७ विशेष,

%,

श्रीज्ञानेश्वर, ( भध्याय १. शर;

कानापपाणणाणी प? प २0 00ी0ण०?0ता १९...” १.० 0५” १. '१७// ८० ७७. 00)” ४७ ७७” ७५ फे. १-८ २.८ १. १५ 7 खे या न्य क... 13 धा श क त्री २- २ व्हे र २९.” क ७८ > ळे ही «“ ६... ४.-/ ६. २./ ४६..//४६/ २८/१% ६४ २../११-* '२./ २.४ ४...”

ची "७५५७

परिपाके । आमोदासी ॥ ५२ ॥ जं अपेक्षिजे विरक्ती । सदा अनुभविजे संती । सोहंभावे पारंगती । रामिज जेथ | ५३ ॥ जे आकणिजे भक्तीं । जे आदिवद्य त्रिजगतीं । ज॑भीष्मपर्वी संगती । झणि तली कथा ॥ ५४ ॥ जं भगवद्वीता हाणिजे । ज॑ ब्रझेशांनीं प्ररासिजे । जे सनकादिकी सेबिजे । आद-

6) ० ७-९

रेसी ॥ ५५ ॥ जेसं शारदीयेचे चंद्रकळे)-माजीं अमृतकण कोंवळे । ते वेचिती मने मबाळें । चकोरे-

तलगं ॥ ५६ ॥ तियापरी श्रोतां । अनुभवावी हे कथा । आति हळुबारपण चित्ता । आणूनिया ॥५७॥ हे शब्दैवीण संवादिजे । इंद्रिया नेणतां भांगिजे । बोलाआदि झोंबिजे । प्रमेयासी ॥ ५८ ॥ जेसे भ्रमर परागु नेती । परी कमळदळे नेणती । तैसी परी आहे सेविती । ग्रंथी इये ॥ ५९ ॥ कां आपुला ठावो न सांडिता । आलिगिजे चेद्रु प्रकटतां । हा अनुराग भोगितां । कुमुदिनी जाणे ॥ ६० ॥ ऐसेनि गंभीरपणे । स्थिरावळाने अंतःकरणे । आथिला तोचि जाणे । मानू इये | ६१ ॥ अहो अर्जुनाव्वि पांतीं । जे परिसणया योग्य होती । तिहीं कृपा करूनि संती । अवधान द्यार्वे ॥ ६२ ॥ हें सलगी म्यां हाणितळे । चरणां लागोनि विनविळें । प्रभु सखोल हृदय आपलें । झणऊनियां ॥ ६३ ॥ जैसा स्वभावो मायबापाचा । अपत्य बोळे जरी बोबडी वाचा । तरी अधिकचि तयाचा । संतोष आथी || ६४ ॥ तेसा तुह्ीं मी अंगिकारिला | सजनीं आपुला ह्मणितला । तरी उर्णे सहर्जे उपसाहला । प्राथू कायी || ६५ ॥ परी अपराधु तो आणिक आहे | जै मी गीतार्थ कबळूं पाहे । ते अवघारा विनवू लाहे । हणऊनियां | ६६ ॥ हे अनावर न विचारतां । वायांचि घधिंवसां उपनला चित्ता । येऱ्हबी भानतेजीं काय खद्योता । शोभा आथी ॥ ६७ ॥ कीं टिटिभू चांचुवरी । माप सूये सागरी । मी नेणतु त्यापरी । प्रवत येथ || ६८ ॥ आयका आकाश गिंवसावें । तरी आणीक त्याहूनि थोर होआवें । हणऊनि अपाडु हे आघवे । निर्धारिता ॥६९॥ तया गीताथाची थोरी । स्वर्य शंभू विवरी । जेथ भवामी प्रश्न करी । चमत्कारोनी ॥ ७० ॥ तेथ हरु हणे नेणिजे । देवी जेसे कां स्वरूप तुझें । तेस हे नित्य नूतन देखिजे । गीतातत्व ॥ ७१ ॥ हा वेदार्थ सागरु । जया निद्रिताचा घोर । तो स्वये सर्वेश्वरु । प्रत्यक्ष अनुवादला |॥ ७२ ॥ ऐसे जे अगाध । जेथ वेडावती वेद | तेथ अल्पमी मतिमंद । काय होय |॥ ७३ ॥ हे अपार केसेनि कवळावे । महातेज कवणें धवळारवें । गगन मुठी सुवावें । मांक केवी ॥ ७४ ॥ परी एथ असे एकु आधारू । तेणेंचि बोळे मी सर्धरु । जे सानुकूळ श्रीगुरु । ज्ञानदेवा हाणे | ७५ ॥ येऱ्हवी तरी मी मूखु । जरी जाहला अविवेकु । तरी संतकृपादीपकु । सोज्वळ असे |॥ ७६ ॥ लोहाचे कनक होये । हे सामर्थ्य पारेसीच आहे । कीं मृतही जीवित लाहे । अमृतासाद्वि | ७७ ॥ जरी प्रकटे सिद्धसरस्वती । तरी मुकया आथी भारती । एथ वस्तुसामर्थ्यशक्ती । नवल कायी ॥७८॥ जयाते कामधेनु माय । तयासी अप्राप्य कांही आहे । झणऊनि मी प्रवर्तो लाहे । ग्रंथी इये ॥ ७९ ॥ तरी न्यून तं पुरत । अधिक ते सरते । करूने हें घेयावे तुमते । बिनवितु असे ॥ ८० ॥ आतां देईजा अवधान । तुह्या बोलविल्या मी बोलेन । जेसे चेष्ट सूत्राधीन । दार्दयंत्र ॥८१॥ तैसा मी अनुम्रह्वीतु । साधूंचा निरूपितु । ते आपुलियापरी अलंकारितु । भलतयापरी ॥ ८२ ॥ तंव श्रीगुरु ह्मणती राही । हे तुज बोलावे नलगे कांहीं | आतां ग्रंथा चित्त देई । झडकरी बेगां॥ ८३ ॥ या बोला निदृत्तिदासु । पावूनि परम उल्हासु । ह्मणे परियसा मना अवकाश । देऊनियां ॥ ८४ ॥

>. क्क .>->>-> नायटा पा टितप शापेशीपा र पाला पकलायाकाडळकागालासाळनोयाच कापयाच आळ ७००७७ “ळक & कनक, ७७ क काच ७» & ७५७७८१4 क. आळ. ५ ळा ककक्या प्यावा

१ चकोरपक्ष्याची पिले. २ पंक्तिस, ३ घेर्य, ४ टिटवी, ५ आधाराने. ६ कळसत्री बाहुली

२३ उपोद्धात, ) माधव नाशयणदासं

५४_/४-/४-/ ४१ / ४४.” ४७५ ४४/ ४ र्न “7२. ४*-४४/ ५.४१ /५,/१ ४४२.” “४.१५ >“ ५.” २.५ -€४१./४१..” ७.” ./ “१ 7९.४५_/ ५/ ४. ४५/ २/ *./४..” १../४.”% ४.” “९./ 9.५४.” “४ “४./४-/"*-€ “ ४./४.”४९..* “४९.५/४५./१./१€ ./६५ ५४ ९४ ७.” १-४.” 9.४४. ७.५४ ४../ ४७४ ४०४ ४४७.

माधव नारायणदास--'“ नारायणकीति

श्रीमद्रीता- श्रातेव्यासा छंदो नानाविधा श्रातेः । देवतादेवर्कापुत्नो माक्षाथ विनिपूज्यते ॥ ये गीतामंत्री यथानिगुतीं । कषित्वे व्यासदेवाची स्थिती । देवत देवकीपुत्र निश्रांति । छंदश्राति नानविधी ॥ ४३ ॥ एवंविध मंत्र हा मोक्षाकारणें । योजावा मुमुक्ष जो तेणें । आतां असो हे बहु बोलणें । प्रथमाध्याय प्रारंभ ॥ ४४ ॥ युद्धविचार करूनि तत्वतां । कोरब आणि पांडब उभयतां । कुरुक्षेत्राप्रती प्रयाण करितां । इस्तिनापुराहूनि पैं | ४५ ॥ प्रृतराष्ट्रासि तये वेळां । आला निजपुत्रांचा कळवळा । मग हणे यांचा समाचार वहिला । मज केसा कळो ये ॥ ४६ ॥ हें परम संकट मांडले त्यांसी । मग स्मरता जाला व्यासदेवासी । स्मरणमात्रे कृपाराशी । तात्काळ तेथे प्रगटला ॥ ४७ ॥ मग आसनीं बैसवून । धृतराष्ट्र केळें पूजन । वंदूनि साष्टांग नमन । प्रार्थिता जाला ते काळीं ॥ ४८ ॥ स्वामी तू आमुचा धुर्वांसा । आहां नुपेक्षी सहसा । हा माझे अंतरी भरंबसा । ह्णोनि तूते स्मरिये ॥ ४९ ॥ आतां हे कौरब पांडव सैन्यासी । युद्धार्थ जातात कुरुक्षेत्राशी । तेथिचे चेष्टित त्बरेसी । मजलार्गि कळे कैसेनि || ५० | पुत्रांचा समाचार न कळतां । मज पावे शोकाकुलता । हझणोनि माझी हरी हे चिंता । ऐसा विनाविता जाला तो ॥ ५१ ॥ ऐसें त्याचें करुणाभाष्रण । परिसोन परादरनंदन । शिष्य संजयो तयाप्रति वचन । बोले गंभीर गिरेने ।॥ ५२ ॥ संजया तूं येथे रह्दावे । या पृतराष्ट्रापासी बैसावे । बैसोनि याप्रति निरोपावे । ज॑ ज॑ वर्तेल कुरुक्षेत्रीं ॥ ५३ ॥ येरु कर जोड्टनि करी विशस्ती । स्वामी एवढी कैंची मज शक्ती । जे कुरक्षेतीचा समाचार याप्रती । सांगो अतींद्रीय-दृष्टले ॥ ५४॥ ऐकुनी व्यास ते अवसरीं । हातु ठेविला संजयाचे शिरीं । तत्क्षणमालरे तो सुषुतिपरी । जाला अतींद्रिय-दृष्टी ॥ ५५ ॥ जे जे वर्ते त्रिभुवनी । ते ते संजय देखे सानी । कृपा केलिया संतसजनीं । ऐसे घडे हे अपूर्व कोण ॥ ५६ ॥ तो आलिया धृतराष्ट्रापासी । व्यास ठेविले संजयासी । इतुके संपादूने निजधामासि । जाते जाले व्यासदेव ॥ ५७ ॥ अंध नव्हे तो मोहनी केवळ । संजय नव्हे तो विवेक प्रबळ । व्यास नव्हे तो सद्गुर्चि अमळ । मोहात प्रशरोधी विवेकें ॥ ५८ ॥ कौरव नव्हेति हे अनेक विकार । यामाजीं मुख्य दुर्योधन अहंकार । हे मोहाची संतती साचार । अतएव परम अनी ॥ ५९ ॥ पांडब नव्हेत हे वास्तव । जाणावे सत्साधनभाव । यामार्जि सवधर्मराजारचे भ्रेष्ठत्व । संततीसत्व पंडूची ॥ ६० ॥ कृष्ण नव्हे तो आत्माचि केवळ । सत्साधनीं सहाय्य सदाकाळ । एवं हे कौरब पांडव सकळ । नांदती स्थूल देहीं दृस्तिनापुरी | ६१ ॥ तेथूनि त्या संग्रामाकारणे । लिंगदेह कुरक्षेत्रा जालें येणें । तेथे मध्यवर्ती बुद्धथानुसंधान । जाणती कळा तो रणस्तंभ़ ॥ ६२ ॥ वैराग्य- भूमिकेवारे यथास्थिती । सत्साधनाभाव पांडव राहती । आणि विकारभाव कौरव असती । विषयभू- . मिकेचे ठायीं ॥ ६३ ॥ एवं ऐसे दयार्थ कथानुसंधान । बोलती स्वानुभवी सजन । शाहणीया सेवे तैसी खूण । मी प्रसंगी बोलिला || ६४ ॥ पुढें येणेंचि अन्वये साचा । जो अर्थभमाव येईल गीतेचा । तो इतार्थ होईल त्रिवाचा । परमार्थ त्याचा किंकर ॥ ६५ ॥ असो आतां हा प्रसंगु । धरूं नीट निरूपणमार्गू । संजय धृतराष्ट्र संयोगु । जालिया केसें वर्तले ॥ ६६ ॥ कुरुक्षेत्री गेलिया निजसंतती | धृतराष्ट्रास उपजे खंती । मग व्यासानुग्रही या संजयाप्रती । पुसता जाला आदरें ॥ ६७ ॥

श्यीक, ७ काक ७० व काककका ळा जक ७ क

१ आसरा.

८५ १९७७० «%० ७७ र्क्क्य

शश

( अध्याय १ ढा

२. २. ४४२ ४ १. ४-/ ४.४४.” ४.” ४.४५” ४.” - ७/४>/ २.०२५/४.//%-४४.” %.४९.४४-.” ६./९-./१_/१./४१-./.४ ५.” ४७./९.४%४ ९.४१. ४.४७. ४ ४४७.” १७४१७ / ९४१४ फे. ७../११/४ ४७४४७

'सगनाथ मोगरेकर

4५%... ४.१५ ४७७७४० ४४४९७” ४७८ ४७” ४८४ ९.४ २.१ ४० ७५४ २५४ २. ४. '% ४ १-”

रंगनाथ मोगरेकर--“ चित्सदानंदलहरी /”

तेचि परिसया कथा गहन । जे कीं तहझ्मविद्येचे स्थान । कीं भक्तीविरक्तीचे उद्यानवन । जेथ वृक्ष संपूण विवेकाचे ॥ ६१ ॥ जे शानपुर्ष्पी मघमधीत । विशानफळे करूनियां लवत । विश्रांतिछाया सुशीतळ जेथ । सुख अद्भत ब्रह्मानंदे ॥ ६२ ॥ नातरी सर्व सुखार्चे हे बीजभूत । नवर्र्स कडसूनि ब्रझसुखमाथित । कीं अध्यात्मविद्यांचे मूळ अभिव्यक्त । जेथ विरक्त लोघावले॥ ६३ ॥ किंवा हॅ सकळ धर्मोर्चे माहेर । कींसजनांचे विश्रांतिमंदिर । किंवा हे लावण्यरलनांचे भांडार । गुह्यतर शब्दज्ह्माचे | ६४ ॥ नानाकथारूपे सर्वगंगोध । भारतसिंधूसी मिळताती अनेग । त्यांचेही मथूनि अमृत चांग । काढिले सांग गीतारत्न हे ॥ ६५ ॥ तया भारतश्रवणा्चे पुण्य किती । हे॑तव वर्णवेना स्वर्लाकपती । पुण्य गणवेना ऐशी व्यासोक्ती । बोले सर्वा्थी तै सांगेन ॥ ६६ ॥ ॥ संमति ॥ भारतस्य समुद्रस्य मेरोर्नारायणस्यच । अप्रमेयानि चत्वारि पुण्यतोयगुहागुणाः । ६७ ॥ ॥ तरी चारी हीं अप्रमेये असती । कल्पांतवरी गणितांही न गणवती । परी भारत श्रवणपठर्ने जीं पुर्ण्ये होती । न बोळे भारती दोषाची जेथ ॥ ६७ ॥ तैर्सेच समुद्राचेंही उदक । न करवे जाण तयाचे लेस । मेरूच्या गुहा न गणवती देख । तैसेचि अनेक हरीचे गुण ॥ ६८ ॥ शेषादिकीं कोटिकल्पवरी | सर्वोत्तमाचे गुण दोनी सहस जिव्हाग्री । वणितां ही एक निमिषभरी । केले ते थोरी न वणेवे ॥६९॥ ऐस हे भारत सर्वहि वेदार्थु । प्रकट करिता जाला पराशरसुतु । जेथ सर्व चातुर्यांचा उपक्षीणार्थ । जाला अंतु स्वो कळां ॥ ७० ॥ सर्वपुराणमहानदीचे प्रवेशास्थान । ते हँ भारतान्धि पूर्ण । काव्य- नाटकादि सर्व उपक्षीण । होय संपूर्ण जयामाजी || ७१ ॥ जैसें तरणितेजसंपत्ती करून । सर्वहि चराचर शोभायमान । तैसे भारतोक्त काव्यनाटकपुराण । आतिप्रमाण सुशोभित ।॥ ७२ ॥ जेत सुक्षेत्री सदह्दीज पडले । ते आपुलिया सुरवार्डे विस्तारिठें । तैस भारती सर्व सुरवाडळे । जाय पाल्हारळे अर्थजात ॥७१॥ ना तरि उद्यानीं वसंतु प्रकटे । तेथे वनशोभेची खाणी नेटेपाटे । वनाचे आंगीं सौंदर्य, उतटे । सर्वही भेटे फळ ते्थीरचि | ७४ ॥ नाना घनीभूत जेसे सुवर्ण । पहातया दिसतसे साधारण । तेंचि अलंकार शोभायमान । पावे बरवेपण आतिदयेंस्री ॥ ७५ ॥ निगम सुवणंखोटी साधारण । तेंचि व्यासोक्ति पावर्ळे अलंकरण । सर्व अर्थकोदल्य जाले उपक्षीण । शोभायमान भारत जालें ॥ ७६ ॥ या लागी महाभारतींचे जे नाही । ते नाहीं त्रेलोक्य़ांत पार्ही । भारती आहे तेंचि तिही लोकांतही । असे सर्वही ग्रेंथमात्रीं | ७७ ॥ ऐसी हे भारतसुरसकथा । वैशंपायन सांगे परीक्षितिसुता । जनमेजय महा नुपनाथा । पातर्के भस्मांता जावयासी ॥ ७८ ॥ अहो रुकळ वेदडास्त्रांचे जे कीं अर्थ । ते महाभारतामाजी जाले विस्तृत । तया अथोचा जो कि मिता । तो स्वर्ये अच्युत बोळे गीता ॥ ७९ ॥ अहो सर्वोही प्रमा- णार्चे प्रमाण । जेणे विधिनिषेध प्रकाशती पूर्ण । वणोश्रमाचार आणि संकेत जाण । केले संपूर्ण जेणे वेरदे ॥ ८० ॥ तो वेदु जयाचे निःश्वसन । तोचि गीताशासत्र स्वमुखे करून । आसिस्नेदे सांगे प्रिय शिष्या लागून । त्याचे थोरपण काय वर्णू ॥ ८१ ॥ तीाचि सर्वशास्त्रासि प्रमाणभूत । वेदांतशास्त्राचे सूत्र निश्चित । गीतातडागाचे प्रवाह अद्भुत । तावि समस्त शास्त्रे जाण ॥ ८२ ॥ गीता महोदधीचिया लहरी । तेचि सर्वे शास्त्रांची भरावरी । तो महोदधि तरे मी नोके करी । हे तारे सर्वोपरि अघटमान ॥ ८१ ॥ सर्वजन तारावया श्रीपति । स्वये आपणचि धरी व्यासमूर्ति । करी श्रीगीतार्थांची अभिब्यक्ति । विश्वस्थिति रक्षावया || ८४ ॥ तेणें ही नव्हे बोध जनासी । विपरीतार्थुचि भासे त्यांसी । ऐसे देखोनि

२५ उपोद्वात. ) रंगनाथ मोगरकर,

क

ना: --*->---<>----«- ल्ला: /%/१./१* /* /" /%४ १५ ५५/१५.//४/ ४.४ ४” “४ %.” १२-५९.” ४५१. १ ४.५१ ५२५१/५५४६/ ४ ४” -€६/ “ ४- ४.४ ४. ७४.” _./४./ २४ ७” “४४४५ ४५४ * ६९.. ७.४./४-४ ./ ५./१- ९.५ %./१%.४ ४” ४ ४५ ४५ ७” १. १.” २५१४-४ ४-४ ४ ५-१.” ४.” ६ ४. १-४१.//४४१ ./४-/ ४४.” ५/ ४.४ १४१ / ५. ७.४ १.४४ ७. ७.४ १७४ ७. ४9.”

तो कैलासवासी । स्वर्ये एथ्वीसी अवतरला ॥ ८५ ॥ तो स्वर्ये शंकराचार्यरूपॅकरून । अवतरला श्रीशंकर आपण । सर्व जगासे सुखकर्ता हणोन । शंकराभिघान पावला ।॥ ८६ ॥ तेही सव श्रतींचा संदोह करून । गीतार्थु प्रकटिला आविरोधेकरून । तेणें निवताति शास्त्रशजन । परी इतरांलागून बोधेना कीं ॥ ८७ ॥ तेहि सांकडे देखोनियां श्रीहरी । कलियुगी मागुता अवतार करी । मोइमधुदैत्य बळेंचि संहारी । राहे शिवपुरीमाजि आपण ॥ ८८ ॥ मधुसूदन येणे नार्मे विराजतु । चतुथीश्रम स्वर्ये अंगीकारितु । भाष्यानुसार गीतार्थु प्रकटितु । नाहीं व्यमिचार सवथा ॥ ८९ ॥ तेचि मी सदरुरू- चेनि प्रेरणे । गीताशास्त्र हे वाखाणूं ह्मणे । हे अपाड आहे सदसपुरगे । तरी संतकृपेने प्रवतलो ॥९०॥ अहो गुरूचा पूर्ण अनुग्रहा असतां । आणि संत तुझह्यी आपुला ह्मणतां । प्रयास काय या वाखागितां । मुख चाळितां काष्ठयत्रासी | ९१ ॥ खांबसूत्राचिये प्रतिभेती । आष्ठ हालवितां प्रय्रास काय त्यासी । सकळ कळाप्रयास सूत्रधारासी । तैसे प्रयास तुझांस हे ॥ ९२ ॥ सदुरुराये प्रेरिळें असतां । तुम्ही सूत्र- धार मज बोलवितां । आइती जिव्हा मज पडताळितां । प्रयास तत्वतां असतीच ना ॥ ९३ ॥ जयासि शास्त्री प्रवेशु नसे । तयांकारणें मी करूनि प्रयास । गीतार्थु ह्या महाराष्ट्रभात्रे । वेद सवोर्शे यथाभूत ॥ ९४ ॥ जें कीं शांकरभाष्य अनुवाद । तैसेचि मधुसूदर्नेही वाखाणिळें । तयांचा मार्ग मी हळुहळू चाले । अन्यत्र पाउळ न घाळूनियां | ९५ ॥ अहो भाष्यकारांचा अर्थ अतिगूढ । तोचि मी देशभाषा करीन रूढ । तोचि शास्त्रज्ञ जे कीं आतिप्रोढ । परिसतु इृढभार्वेकरूनी ॥ ९६ ॥ पिता त्वरान्बित मार्गु चालतु । तो तात्काळ विश्रांतिस्थिळ पाबतु । तत्पाउळें बाळ चाले लक्षितु । परी तो जातु तयाचि ठायां ॥ ९७ ॥ कां माता त्वरेने गृहामध्ये जात । तेयोचे मार्गे बाळक रिंगत रिंगत । परी ते तिये- च्याचि ठायापासीं पावत । परी न जात अन्य ठायां ॥ ९८ ॥ तेसा नार्मभचिकरूनि मी रंगनाथु । आचार्यमातेचा मागोवा घेतु । तियेच्याचि ठायासि रिंगतरिंगतु । पावे निश्चित रनेःशनेः ॥ ९९ ॥ अहो स्वर्ये अंधु जरी झाला । तरी डोळसाचा मागु आश्रायिला । तयाचाचि हस्त धरूनि चालिला । तरी स्थळाला पावतु ॥ १०० ॥ तरी अंधाचे ऐसे लक्षण । जो कीं श्रतिस्मतिशञानविहीन । तैसा मी श्रृतिस्मृति कांडी नेणोन । आश्रय सज्ञान डोळसासि ॥ १ ॥ ॥ संमति ॥ श्रातिस्मृतीउभे नेत्रे वि- प्राणां परिकीर्तिते । एकेन विकल: काणो द्वाभ्यामधःप्रकीर्तितः ॥ अहो श्रतिस्मृति दोन्ही जाण । विप्रांचे दोन्ही दिव्य नयन । एक विकल तो काणा पूर्ण । उमय्रहीन तो अंध बोलिजे ॥ २ ॥ ऐसिंथ परीचा मी अंध असोन । नेगें वेदशास्त्रस्मृतिपुराण । परी शंकरमधुसूदनांचा कर धरून । पावे मुख्य स्थान गीतातत्त्व ॥ ३ ॥ पक्षी अकस्मात उड्डाण करूनी । वृक्षाम्री झेपावे फळालागूनी । परी बिपीलिका हळुहळू जाऊनी । फळ पावोनी सखी होत ॥ ४ ॥ ना तरी स्वर्ये पाक करूनियां मातेसी । वृत्ति होतसे सर्वस्वॅसीं । तेचि सिद्ध अन्न जेवितां बाळकासी । तेंहि तृतीसी पावत ॥ ५ ॥ तैसें श्रीशंकर आणि मधुसूदन । आणिक ही जे आचाये सज्ञान | तेही नाना अनेक क्लेश करून । गीताव्याख्यान केलें असे ॥ ६ ॥ एक एका अक्षराचे व्याख्यान । केलें असे श्रृतिस्मृति मथून । तेचि तयांचे सिद्ध अर्थान्न । परवडून वाढी श्रोतय़ां ॥ ७ ॥ अहो सदुरूचे मी असे बाळ । झणोनि तयांचे गुज पावलें निर्मळ । जेर्स पितयारचे गुसघनही सकळ । पावे आखिल पुत्र जैसा ॥ ८ ॥ तैसा मी सदुरूचे अपत्य जाण । झणोनि तयार्चे ज॑ गुसज्ञानधन । ते प्रात झाले मी तत्कृर्पकरून । वेव्हारा पूर्ण स्वर्यचचि झालो ॥९॥ तेचि ते कृपा करूनिया संतश्नोतीं ।! जे कीं अर्जुनाचे बेसळे पंक्ती | जयांसि साधनचतुष्टयसंपत्ती । ते एकाप्रमती परिसतु ।। ११० ॥ इतरांही करूनियां नमन । पुनःपुन्हा करितुसे विज्ञापन । निरंतर >

शदे रंगनाथ मोगरकर. ( अध्याय १ ल

२ लफशणपीएण केक 00 100नरशीती)0णण (कॉलकॉपणिशॉंरशर्शिकिर्णि नीशा शण णाणा िणीणा पी ी शी नन --ा पापप--ाटाऱ्रा

बाककथाण का ोणशीतीषणपीची णणाणीशीशेणशी?णी0ीश तण ळळ याण चाळी वकक ळक “वप कर. १... ४७- - किल २.» % 0* १७ % ७. शे... कल) क -““ ४२-7१.” * 7०%. ५ १ ४८५ ४.. १-* “४./%४/% ४२ १.” ४. '५..” ४. ४.” ७.” ४.५४ १५ क्ल २... ९./१%./ ४. ४.” ७”

डक णल ७-णशशाणापीप "फी ?पॉ२ 0 0 *-. ८ 7. ऑप 000 0 एकल्टाणाशणी एनी ) 00 0 01)0॥0

«२ /१%. './ ४.” ४./१%१, ९५ ४६_/४/५ ” .“ १५. ४५ २.५४” 0.” /» _

करावे गीताश्रवण । ब्रह्म परिपूर्ण लाभे जेणे ॥ ११॥ यया गीताश्रवणाचा ऐसा महिमा । अशानुही पावे वस्तु गरिमा । ययासि कोणतीही नाहीं उपमा । पुरुषोत्तमा पावतु ॥ १२॥ यालागी इतुकीचि माझी विनंती । तुझयांप्रती करीं पुढती पुढतीं । अवकाद॒ करूनियां क्षणाप्रती । परिसा सर्वार्थी गीतार्थ हा ॥ १३॥ आति हळुबारपण आणूनि चित्ता । प्रमेय घेइजे संतश्रोता । जैस भ्रमर पुष्पपरांग नेतां । नेणती सर्वथा सुमने जेसी ॥ १४ ॥ नाना चंद्रामताचे कण कोमळ । चकोर वैचिताती आतिप्रांजळ । तैसे शष्दांतरींचे प्रमयफळ । घ्यावे निर्मळ एकाग्रमने || १५ ॥ तेचि सद्रुरूचरण स्मरोन । तुह्या संतांति घाळूनि लोटांगण । आचार्यांचे चरण ध्याऊन । करी व्याख्परान ते परियेसा ॥ १६ ॥ आतां ग्रंथ आरंभावयालागीं । कोण पां अधिकारी इये जगीं । आणि ग्रंथाचा विषय कोण हं प्रसंगीं । सांगी भागी करूनियां ॥ १७ ॥ तैसेचि संत्रंध आगि प्रयोजन । एवं चतुर्विध सामग्री पाहिजे पूर्ण । आधि- कारी विपय संबंध प्रयोजन । तेही विवंचूनि सांगे आतां ॥१८॥ तरी प्रथम आधिकारयाचे लक्षण । तं तारे एवविध असे जाण । अधिकारी झुद्धप्रमाता संपूर्ण । शुद्धपण तेंही ऐस ॥१९॥ ॥ वाक्य ॥ विघिवदधीतवेदवेदांगत्वेनापाततो5विगताखिलवेदार्थो5स्मिन्जन्मनिजन्मांतरे बा काम्यनिषिद्धवजनपुर:सरं नित्यनैमित्तिकप्रायाश्वित्तोपासनानुष्टानेन निर्गतनिखिळकल्मषतया नितांतनिमलस्यांतःसाधनचतुष्टयसंवन्न: प्रमातेतित्रेदांतसारसूत्रम्‌ ॥६॥ तारि ब्रह्मचर्येकरूनि जाण । त्रझचर्यब्रते गुरुगरही बसोन । बिहितविधीकरूनि अधीत वेदवेदांगे पूर्ण । तेणेंकररान ज्ञाता जो की ॥ १२० ॥ आपातता सकळही वेदार्थ । जाला असे जाग जय्रासि प्रात । इथे जन्मीं का जन्मांतरी निश्चित । निपिद्रार्थ टाकिला जेगे ॥ २१ ॥ काम्य- निविद्धांचे परिवर्जन । करूनि केले सर्व कर्माचरण । नित्यनैमित्तिक प्रायश्चित्ताचे अनुठ्ठान । केलें पूर्ण जेगे पुरा | २२ ॥ ते इथे जत्मीं अथवा जन्मांतरी । केळी कपमेत्रयाची मरोवरी । तेणें सकळ पापाची जाली बोहरी । झुद्ध सर्बापरि अंतर्त्रोह्म जो ॥ २३ ॥ ऐसे ज्याचे ठाद्ध अंतःकरण । आणि साधनचतु- रय संयन्न । तोचि प्रमाता अधिकारी येथ जाण | सांगो. खूग सवाची पें ॥ २४ ॥ तरी काम्यानाषिद्ध कर्म ते कोण । ज्याचे पदिळेचि करावे परिवर्जन । आणि नित्यनेमित्तिकाचे अनुष्ठान । तेही खूण स्पष्ट सांगो || २५ ।! नित्यनैमित्तिक प्रायश्चित्त । यां कर्मोचाही सांगो वृत्तांत | आणि साधनचतुष्ट्य कोण येथ । सांगा वृत्तांत सर्वीचेरी | २६ || तरी स्वर्गप्राप्तीचें जे कीं साधन । ज्योतिष्टोमादियजञ- दान । दइृदळोकमोगार्थ जे की करणें । काम्य जाणणे ते ते कर्ध | २७॥ आगि निषिद्धे कर्म नरक- प्रात्ति । ऐशी जीं आत्महृत्यादिक अतती । तीं ती पूर्वीच बजीर्वी पे स्वार्थी | टाकावी अंती सक्रामेंही ॥ २८ ॥ आतां करावी कर्भ तीरी ऐशी । न करितां प्रत्यवाय होय सर्वाशी । तरी स्नानसंध्याआग्न- होत्रासी । पंचमहायज्ञासी करावे ॥ २९ ॥ अतिथिपूजनादिक कमे जाण । ते नित्यकर्म ओळखावे संपूर्ण । आतां नैमित्तिकारचे सांगो. लक्षण । पारसा खूण ज्ञाते हो ॥ १३० ॥ तरी पुत्रजन्मादे जात्येष्ट्यादिक । राहूपरागादि हें नेमित्तिक । आणि प्रायश्चित्त चांद्रायणादिक । उपासनाही हे ऐक ते ऐशी ॥ ३१ ॥ सरुणब्रह्मविषयक मानसव्यापार । ध्यान जप करणे जे निरंतर । इत्यादिकीं बुद्धि शुद्धतर । होय थोर अतिरायेंसी ॥ ३२ ॥ आतां सावनचतुष्टय तं कोण । तेही सांगो विवंचून । तरी नित्यानित्य- वस्तुविवेक जाण । तयांच लक्षण ऐसे असे ॥ ३३ ॥ तरी नित्यवस्तु ते एक चेतन्य । त्यावेगळे ते बस्तु अनित्य जाण । इदवामुत्रार्थकळभोगविराग पूर्ण । तयांची खूण ऐशी असे ॥ ३४ ॥ तरी इइलो कींचे खक्‍चंदनवनिता । हे आदिकरूनि भोगीं चित्ता । विराक्ते उपजे अनित्य देखतां । परलोेकता तेही ऐशी ॥ ३५ ॥ रंभादि नायिकांचे परिळालठन | आणि विषय अमृतभोगपान | इत्यादि दोही भोगांचे

ल्न “न

* ४ "६/४” /४./४./४४५%// “हॉ “ ८ २५ ४/ “१ >. शो. क ही अनी जन “भ्श * ४-४ न्न. वं २... जे शी "स रै

२७

उपोद्वात्‌. ) रगंनाथ मोगरेकर

आलला टयोयोशीशो याची, पवगाक पक्की पाकला काजा आजचा तदवकामकीडकधजशव कीक ककरण णी, हाणा सकळ यातो कर. कतार णय वणयन आ ल यावाकन मालाड की ४” “४५४८ ४ ५-५.” %०/

वैरेस्य पूर्ण । तोचे जाण फळभोगविराग ॥ ३६ ॥ तिसरे शमदमादि पट्कसाधन । तयार्चेही सांग करूं विवरण । तेही परियसा वार्क्यांनवाण । हेंही साधन तेणें कळे ॥ ३७ ॥ शमदमोपरतितितिक्षासमा- धानश्रद्धेति वे. सा. सू. ॥ १८ ॥ मन एकश्रवणींच लागलें असे | तयावेगळें विषयांसि न स्पर्श । सर्वत्र आवरूनि श्रवणींच बैसे । जाण ऐसे दामलक्षण ॥ ३८ ॥ आणि बाह्मंद्रियें सर्व नियामिजे । तयांचे नाम दम ऐस बोलिजे । एव? श्रवणाच्याचि ठायी लाविजे । उपरति सहर्ज याचें नाम ॥३९ ॥ अथवा विधीकरूनी कर्म त्यागिजे । तया संन्यासाते उपरति ब्रोलिजे । शीतोष्णादि द्दे साहिजे । तितिक्षा जाण यार्चे नाम | १४० | श्रवण कारितां जे को. सख उपजे | तयाचे नाम समाधान जाणिजे । गुरुवेदांच्या ठायीं विश्वासु कीजे । श्रद्धा बोठिञ तिये नाम |॥ ४१ ॥ ऐसे हे शमदमादि- षटूक जाण । साधनचतुष्टयाचें तिसरे साधन । मोक्षाची इच्छा ते मुमुक्षा पूर्ण । यांहीं संपन्न तो प्रमाता || ४२ || आतां ग्रंथाचा विषय तो ऐसा असे । तरि जीवन्रह्मांसी ऐक्य सर्वो्े । ते करणें हा विषय जाणा ऐसे । याहूनि नसे आन विषय ॥ ४३ ॥ जीवन्रह्मांसी ऐक्य असाचे जाण | तें जनासि न कळे अज्ञानेकरून । तं प्रतिपादावया शास्त्र आपण । प्रवर्ते पूणे हाणोनि विषय ॥ ४४ ॥ आतां संबंधाचे ऐसे लक्षण | जीवब्रह्मक्य़ त॑ प्रमेय जाण । शास्त्र प्रतिपादी तयालागून । संबंध पूर्ण दोहींस ऐसा ॥ ४५ ॥ बोध्य जे कीं प्रमेय शुद्ध चेतन्य । तयांचे बोधक हे शास्त्रप्रमाण । दोहींस बोध्य- बोधकभावे संबंध पूर्ण । असे जाण येणें न्याये |॥४६॥ आतां शास्त्रश्रवर्णे कोण प्रयोजन । शास्त्रे साधि- जेत असे संपूर्ण । तरि जीवब्रझ्मविषयक असे अज्ञान । तयांच निरसन करिजेत असे ॥ ४७ ॥ अज्ञान- निवात्ति आणि ब्रझानंदप्राप्ति । होय तेचि प्रयोजन जाणा स्वार्थी । अधिकारी विषयसंबंधप्रयोजनांतीं । ग्रंथप्रवृत्ति ययालागीं ॥ ४८ ॥ हें चतुर्विध ग्रथारभासि कारण । ते तरी सांगितलें विवेळ करून । ऐसाचि श्रृतिही बोलती आपण । तैतचि सावधान परियेसा ॥ ४९ ॥ | तरति शोकमात्मवित्‌ ॥ त्रह्म- विह्ृक्षेवमवतीतिच्छांदोग्य: || ७। १॥ ३ ॥ अयमधिकारी जननमरणादिसंसारानलसंतप्तोदीप्ररिखाजलराशिमि- बोपहारपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठे गुरुमुपसृत्य तमनुसरतीति वे० सा० सू ॥३०॥ आत्मवेत्ता तोचि शोक तरत । ब्रह्म जाणे तोचे ब्रह्म असे होत | ऐसा या श्रतीचा असे अर्थ । सांगो निश्चित अधिकारी ॥ १५० ॥ तरी जन्ममरणादिक जो संसाराभि । तेणें तापला जो कीं आतिशयेकरूनी । मस्तकी लागला जयाचे वन्ही । जाय धांबोनि डोहीं उडी घाली ॥ ५१ ॥ तेश्र अभि विजालिया शीतळ होतु । तैसा संसारे तापला तो कोण्हा न पुसतु । हातीं भेटी घ्रेऊनि दारण जातु । गुरूसि पावतु ब्रह्मनिष्ठातं ॥ ५२ ॥ आतां यया ग्रेथाचा सव माथितार्थ । ता वेदांतमर्पादेने सांगो समस्त । तेचि निरूपण यया ग्रंथा आंत । जाण निश्चित सांगेन ॥ ५३ ॥ ॥ स्वतश्चित्सदानंदाद्वितीयब्रह्मात्मस्वरूपोह्यात्मास्वाश्रयया स्वविषयया5विद्ययास्वानुभवगम्यया साभासया खाभाविकचित्सदानदाद्वितीयत्रह्मात्मभावात्मच्युतो5नात्माने देहादाबात्मभावमापत्नो प्रात्ताशोषपुरुषार्थः प्रास्तादेषानर्थो5विद्याकर्मपरिकल्पितेरेवसा धनेरिष्टप्रासतिमनिष्टप- रिद्धतिं चाकांकैल्लिकिकवेदिकस। धनेरिष्टतरेरपि परमपुरुषार्थमोक्षाख्यमलभमानो मकरादिमिरेवरागद्वेषादिभि- रितस्तत्‌आकृष्यमाणः सुरनरतिर्यंगादिप्रभेदमित्ननानायोनिषु परिवर्तमानो मोमुह्यमानःसंसरन्कथंचित्पुण्य- बद्याद्वेदोदितेनश्वरा थेकमी नुष्ठानेनापगतरागादिमलोनित्यादिदोषदर्शनेनोसन्नेद्ामुत्रफळभोगविरागो वेदांतप्रती

य॒मानब्रझात्वभाव बुभुत्सबंदोदितरशामदमादिसा धनसंपन्नो ब्रह्मविदा चार्यमुपेत्याचायांनुसरणेन वेदांतश्रवणादि

क» ८ «.७>“ क

१ विरक्ति. २ स्पष्ट,

२८ रंग्रनाथ मोरारेफर (अध्याय १ ला

१५७ टा पाटकर णशा पणी यक जा >>: 0 टकाटायाणाण टना

्- शा“ * “९ ९.५१-४ १-५ ६-४ १- *4. >» “4 * ९./१. ६. *. > २ री “ ५ **./५ ./ ५ शश क श्र -*

नाञदैत्रझास्मीतित्रझात्मतत््वमवगम्यनिवृत्ताज्ञानतत्कायौन्रह्मरूपोवतिष्ठत इति वेदांतमयौदा ॥ ॥ तरी हा पुरुष स्वतःसिद्ध आत्मसर्थ्मांच असे | चित्सदानंद अद्वितीय ब्रह्माचे सवोर्हे । तयाच्या आश्रर्ये त्यातेचि आवरूनि अविद्या असे । त्याचीसीच भासे अनुभवैकरूनि ॥ ५४ ॥ मी नेणें ऐसे स्वयं हणतां | त्या अज्ञानाते जाणे तो सवथा । झणोनि साभासस्वानुभवगम्यता । पावली तत्वता स्वतःसिद्ध ॥ ५५ ॥ मग तियेच्या आवरणेंकरून । आपुले ब्रह्त्व गेला विसरोन | अनात्मा जो देहादिक दृश्य जाण | तेचि आपण ऐसे ह्मणे ॥ ५६ ॥ स्वतःसिद्ध आत्मस्वरूपार्ते विसरे । देदेंद्रियांस आत्मा हणे निधारे । तेणे अशेषपुरुषार्थ न पवोनि खरे । अनर्थभारें दडपतु असे ॥ ५७ ॥ मग तेथूनि सुटावयाकारणें । आविद्रेने कल्पिलीं करी साधने । दृष्टाची प्राते आणि दुःख न होणे । धरूनि मने कर्म करी ॥ ५८ ॥ त्यालागी सकार्मे लौकिकें वैदिक । कर्मे करीत असे निरंतर अनेक । परम पुरुषार्थ मोक्ष जोदेख। न पवे सम्यक कोटिप्रयत्नं ॥ ५९ ॥ मग रागंद्वेषीं करूनी इतस्तता । मकराचेपरि सर्वत्र वोढिजता । सुरनरतियेगादि नाना तत्वता । होय पावता कोटिकल्प | १६० ॥ ऐसिया अनेक योनी पाबोनि । अधिकची मोह पावे भरंवसनी । मग कदाचित्‌ पुण्यबाहुल्यंकरूनी । बैसे अनुष्टानीं निष्कामकर्माच्या ॥ ६१ ॥ शुद्धवेदोदिते सत्कर्म कारितु । तोही अनन्यभावें इंश्वरी आर्पितु । तेर्णे रागादि मळ जाऊनि शुद्ध होतु । आणि कारितु ते परियेसा || ६२ ॥ तेणें इद्वामुल्लाथफळभोगावैराक्ते । वैराग्य उपजे तया सर्वार्थी | अनित्यादि दोष देखोनियां चित्ती । मग उपजे प्रीति ब्रह्म जाणावया ॥ ६३ ॥ वेदोदितराम- दमादिसाधनेकरून । मग ब्रह्मनिष्ट गुर्खास जाय शरण । तेथे अनन्यभारवे करी गुरुसेवन । तेणे होऊनि प्रसन्न गुरु उपदेशी ।॥| ६४ ॥ मंग वेदांताचे श्रवण मनन निदिध्यासन । तेर्णे ब्रझ्माहमस्मि ऐस होय शान । तेणे ब्रह्मात्मतत्त्व प्रात पूर्ण । होय जाण अपरोक्ष्त्वे ॥ ६५ ॥ अपरोक्षसाक्षात्कार होतांचि क्षणीं । अज्ञान तत्काळ जाय भस्म होऊनी । मग ब्रह्मरूपाचे राहे निर्वाणी । इतुकी भरंवसनि वेदांतमयीदा ॥ ६६ '॥ इतुकेचि निरूपण गीताशास्त्री असे । तोचे आतां सांगिजेल सावकार्शे । गीता हे सव वेदरूपचि असे । कांडत्रयविदाषे विराजित ॥ ६७ ॥ कर्मकांड आणि उपासनाकांड । तयावरी तिसरे हे शानकांड । ऐसे अष्टादश अध्याय प्रचंड । गीता अखंड वेदुचि हा ॥ ६८ ॥ त्यामाजी प्रथम अध्यायषट्केंकरून । कर्मकांड प्रतिपादी आति निर्वाण । दुसरेनि अध्यायषट्क परिपूर्ण । उपासना जाण निरूपिली ॥ ६९ ॥ तृतीय अध्यायषटके आतिनिवाण । शञानकांड बोलिलें आतिगहन । परी शञानकर्मसमुचयो नाहींच जाण । करितां निरूपण ग्रंथविस्तारू | १७० ॥ कर्म आणि शञानकांडामाझारो । भगवद्धक्ती निष्ठा बोले महाभारी । भक्ति हे दोहींसही उपकार करी । विध निवारी दोहीर्चीहि ॥ ७१ ॥ तयांमाजी प्रथम कांडी इतुके निरूपण । कर्म आणि तत्त्यागमार्गॅकरून । त्वंपदार्थ शुद्ध निवडिजे जाण । उपपत्ती करून अनेक प्रकारे ॥ ७२ ॥ द्वितीय कांडी भगवद्धक्तिनिष्टावर्णन । तेणे मार्गे तत्पदा्थ जो ईश्वर जाण । शोधिला नाना उपपत्तिकरून । आतिनिर्वाण जाणिजे ऐसा ॥ ७३ ॥ आणि तृतीय कांडेकरूनिया जाण | तत्त्वपदार्थांसि ऐक्य निर्वाण । करिजेल वाक्याचे वर्णन । प्रकट पूर्ण माने तेस ॥७४॥ येणे रीती परस्पर कांडत्रयासी । संब्रेध असे अर्थान्वयेसीं । कांडत्रर्ये महावाक्यचि हे. हृषीकेशी । निजशिष्यासि उपदे- शित असे ॥ ७५ । तया कांडत्रयामाजी जे विशेष असती । ते ते तेथे तेथ बोलिजती । मुक्तिसाधन भीष्मपर्व हे सर्वार्थी । बोलो युक्ति शास्त्राचिया | ७६ ॥ तरी सकळ वेदांतमर्यादा संपूर्ण । पूर्वीच सांगितली असे निर्वाण । तत्वशानोदय असतां संपूर्ण । नासे आवरण आविद्या हे ॥ ७७ ॥ आवरण

१९ उपोद्वातू. ) रंगनाथ मोगरेकर

टल

“ १-४ २. १ शतश

अविद्या नासली असतां । भ्रम आणि संशय नासती सवेथा । संचित कमेही नासे वत्त्वता । क्रियमाणी चित्ता संबंध न घडे ॥ ७८ ॥ ज्ञानाच्या प्रभावेकरूनी | क्रियमाण कर्मा न लिंपे ज्ञानी । प्रारूधकर्म देह असेतो. निर्वाणी । तेणेकरूनि वासना नारो ॥ ७९ ॥ तेही वासना अभ्यासंकरून । बळवंत संयर्भे नाशी संपूण । तयासि यमादिपंचक हें साधून । संयमन करावे कों ॥ १८० ॥ संयम धारणा आणि ध्यान । ह तिन्ही समाधीचे मुख्य साधन । तेंही साधावया पाहिजे इश्वरपणिधान । मनोनाशन तेणे होय ॥ ८१ ॥ तत्वज्ञान मनोनाश वासनादयांति । एकसमरयी तीन्ही जरी हीं होतीं । तरी तय्रासी साधे जीवन्माक्त । विप्रतिपत्ती येथ नाहीं ॥ ८२ ॥ अहो जिवन्मुक्ति साधालियावरी । तोचि वरिष्ट ब्रह्मविदांमाझारी । गुणातीत स्थितप्रज्ञ तो सर्वोउपरी । भक्त सर्वोपरी विष्णूचा तो ॥ ८३॥ तो अतिवर्णाश्रमी जीवन्मुक्त । आत्मर्रत वर्ते तयासि संतत । सबेथा झाला कृतकृत्य | शास्त्रा निवर्तत त्यापासूनी ॥ ८४ ॥ तयासी शास्त्रश्रवणे नाहीं प्रयोजन । सर्वही अर्थ त्यासी प्रकाशती जाण । ऐसे श्रतीच बोलत असे संपूर्ण । तीचे वचन परियेसा | ८५ ॥ || श्रुतिः ॥ यस्य देवे परामाक्तियंथा- देवे तथा गुरौ । यस्येते कथिताह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ श्रे) उ० | ६1२३ ॥ ॥ इत्यादि श्रतिप्रमार्णेहीकरून । कायावाचामानर्स अतिनिर्वाण । भगवद्धक्ति पाहिजे हो संपूर्ण । सर्वद्दी विभ छेदावया ॥ ८६ ॥ अन्यथा विझबाहुल्येकरूनि जाण । कर्मकळ शानफळ दुलेभ त्यालागून । तेचि भगवद्धक्ति असतां निर्वाण । जीवन्मुक्ति पूर्ण ब्रागत असे ॥ ८७ | ते भक्ति आतां कां पूर्वी केली असे । तरी तेणेंचि संस्कारे होत असे । तेचि बोलिलें रमाविलारस । तेंचि ऐसं पारियेसा | ८८ ॥ पूर्वाम्यासेन तेनैव हियते ह्यवशो5पि सः ॥| अनेकजन्मसंसिद्ध इत्यादि वचो हरेः ॥ गीता ० ॥६॥४४डां४५॥ यालागीं पूर्वीच्या अभ्यासंकरून । भगवद्धक्ति अकस्मात होय जाण । तियेसी नेणती हे अज्ञान जन | फळसिद्ि पूर्ण कोर्ण होय ॥ ८९ ।॥ मग जीवन्मुक्तिदशेच्या ठायीं । पूर्वीच्या अभ्यास करूनियां पारी । भक्ति करितसे तो अनपायी । पारि फळ नाहीं तयासी पैं ॥ १९० ॥ भक्तीचे फळ पावलाचि असे | यालागीं आणिक फळ तयासि नसे । अद्वेष्टत्वादिलक्षणाचे परी सवोशे । स्वभावोचिचे असे भजनाचा ॥ ९१ ॥ ऐकशीचि संमतिहि असे जाण । तेहि सांगो तुझह्यांप्रती सज्ञान । शान जालियाद्दी श्रीनारायण । स्वभाव जाणा भजताती ॥ ९२ ॥ संमति ॥ आत्मारामाश्र मुनयो निग्रेथा अप्युस्क्रमे | कुर्वत्यहेतुकी भक्तिमित्थं भूतगुणो हारे: | ॥ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विरिष्यते ॥ भ० गी ० ७॥१७ ॥ ॥ ययालागीं ऐशी र्भाक्त जयासी असे । ताचे मुख्य प्रेमभक्त सर्वोर्दे । हौचे सर्व गीताशास्त्री विश्वेशे । बोलिलें असे अत्यादरें ॥ ९३ ॥ यालागीं हे वाखागावयाकारणें । थोर उत्साह धरिला अंतःकरणे । ताचि सांगे मी संतांकारणे । आपणा जेणें लाभु होये ॥ ९४ ॥ मातेपुढां बाळक लाडेकरून । वक्र बोबडे बोल बोले जाण । तेणे अधिक प्रेमा तियेसि उपजान । लाडऊन अपूर्व देत ॥ ९५ ॥ तैसा मी स्वयोग्यता न विचारूनी । संतांपुढे बोळे बोबडां वचनीं । तेणें संतोषोनी ते ते मजलागूनी । ज्ञान देऊनि लाडविती ॥ ९६ ॥ तरी तेचि मी आतां निरूपीन । संतांप्रती बोबडे बोल बोलेन । जेणेंकरूनि निवती सजन । वर्षतां घन मयूर जैसे ॥ ९७ ॥ तरी मोक्षार्चे मख्य मूळभूत कारण । ते बोलिळे निष्कामकर्मानुष्ठान । तयासी प्रतिबंधक पापरूप हे गुण । बयौदया लागोन मंद हे राक्षस जैसे ॥ ९८ ॥ तेवीं शोकमाहादिकीं गुणींकरून । स्वधर्म टाकूनी निषिद्ा- चरण । अइंकांरे करी सकाम कर्मानुष्ठान । न पवे जाण पुरुषार्थसिद्धी ॥ ९९ ।॥| मग रागद्वेषादिकीं करूनी । प्राणिमार्री द्वेष उपजे अनुदिनी । दुःखचचि पावतसे तेणेकरूनी । आरंबळे मनीं कुररी

क त

रंगनाथ भोगरकर. ( भध्याय ला जैसी ॥ २०० ॥ ऐसी दुःखतंतति न व्हावी हणोन । प्रयत्न करितां शोकमोह न जाती जाण । आतां कोणे उपाय करूं हे नाशाबयालागून । करी चिंतन आहोरात्र जो ॥ १ ॥ ऐशा आकांक्षा जो कीं धरितां । आणि पुरुषार्थोन्मृख जो कीं सवेथा । मोक्षाची इच्छा वर्ते जयाच्या चित्ता । रोगी चिंतिता आरोग्य जे्से ॥ २ ॥ ऐशिया अधिकारियां पुरुषांप्रति । गीताश्यासत्र उपदेशी स्वये श्रीपाति । : अश्ोच्यानन्वशोचस्त्वं ' या युक्ति । करी निवृत्ति शोकमोहाची ॥ ३ ॥ मग स्वघर्मानु्टठार्नकरून । परमपुरुषार्थ जो ब्रह्मत्व जाण । तयाचे उपायभूत हें शास्त्र निर्वांग । भगवंत आपण उपदेशिती ॥ ४ ॥ सर्व जगाचिया काकुळती । कळवळोनियां तो चैतन्यमूर्ते । धरूनि इयामसुंदर कृष्णाकृती । जनां तारिती उपदेशैंकरून ॥ ५ ॥ अ्जुनवत्साचे करूनियां मिप । कृष्ण कामधेनु वोळली जगास | बोधामृत पाजी अधिकारियांस । चंद्र चकोरास अमृत जेघे ॥ ६ ॥ कृष्णाजुनसंवादरूप जाण । विद्यास्तुत्यर्थ आख्यायिका हे पूर्ण । जैशी जनकयाशवल्क्यसंवादेकरून । कथा जाण उपनिषदीं ॥ ७॥ अहो प्रसिद्ध महानुभाव जऱ्ही अजुन । तरी अहेममताभिमान वाढला संपूर्ण । ते निवारावया उपंदेदश करी कृष्ण । कथानुसंघान तेचि ऐसे ॥ ८ ॥ तेचि आख्यायिका प्रकट करून । श्रोकृष्णारजुनसंवाद अति गहन । प्रकट कीजेल अहश्ञान । जैसे निधान अंजनेकरूनी ॥ ९ ॥ तऱही परम ज्ञाता जरी अर्जुन । तरी देहीं अहंकारू धरी अतिदारुण । राज्यगुरुपुत्रमित्रादिकांचा पूर्ण । ममकार जाण थोरावला ॥२१०]॥ ॥ राज्यगुरुपुत्रमित्रादिक । ते माझे ऐसे हणे आवश्‍यक । आणि यया सर्वीचा मी नायक । ऐसा देख मोह जाला ।॥ ११ | तया स्ेशनिमित्त शोकमोही दोन्ही । वाढोनी अभिभविलें विवेक शानालागूनी । स्वतांचि क्षात्रघर्मयुद्धी प्रवतोंनी । स्वर्येचि तेथूनि निवर्तला ॥ १२ ॥ आणि क्षत्रियाती जे निषिद्ध अति । ते परधर्मी मिक्षाथे वाढे मति । ऐसा थोरा अनर्थामाजी निमम्न अति । कांदींचि चित्ती न स्मरु ॥ १३ ॥ ते देखोनियां कृपेने श्रीकूण्ण । उपदेश करिता जाला अतिनिर्वाण । तेणे ब्रह्मविद्या पावोनि अर्जुन । शोकमोह पूर्ण भस्म करी ॥ १४ ॥ जेसा ब्राह्मणासि जालिया भूतसंचारू । तो आपणा हझणवी वीर महारू । पंचाक्षरी तयासी करूनि उतारू । त्राह्षणाचाद करवी जेबीं ॥ १५ ॥ तैसे ते पंचाक्षरी द्वारकार्पत । अर्जनाति सावध करिती । तो ही उमजोनियां पुनरावृत्ति । भजे सर्वार्थी स्वधर्मासी | १६ ॥ मागुता स्वघर्मी प्रवर्तानी । कृतकृत्य जाला स्वस्वरूप पावोनी । ऐशी हे प्रशस्त महाविद्या निर्वाणी । ये स्तुतीलागूनि आख्यायिका दवे ॥ १७ ॥ अजुनाच्य़ा उपदेशेकरून | अधिकारी सूचिला पे सज्ञान । स्वघमी प्रवर्तानी मागुतेन । शोकमोहांकडून निवर्तला || १८ ॥ : कथभीप्ममई संख्ये ' इत्यादिवचर्ने । शोकमोह दाखविले स्वरथे अजुने । तरी विवेक नसतां युद्धा कारणें । प्रक्तेलळा कोर्णे गुर्णेकरूनि ॥ १९ ॥ जरी “ ह्वा तु पांडवानीकं एर्णेकरून । परसैन्य उठावला देखोनि अर्जुन । युद्धी प्रवतला साठोपेंकरून । हाचि खूण जाणावी पां ॥ २२० || तावि आतां उपोद्धांतैकरून । सजयाप्रती धृतराष्ट्र करी प्रश्न । ' धमेक्षेत्रे ' या शोकिकरून । गजबजोन पुसता जाला ॥ २१ ।! आतां उपोद्धात तो काय असे । तेही सांगर्ता सावकारे । श्रोतीं

परिसेजे एकाम्रमानसं । जेर्णे नासे संदेह सव ॥ २२ ॥ ॥| प्रतिपाद्रमथथ बुद्धी संग्रह्म तदर्थमर्थातर- वर्णनमुपोद्वातः ।| ॥ तरी प्रतिपाद्य जो मुख्य अर्थ असे | तो बुडीमाजी धरूनियां विशेष ।

त्याकारणे अथोतरानुबाद करिजेत असे । उपोद्धात ऐस त्याते हणती ।।| २१ ॥ तरी मुख्य अर्झनासी शानौपदेश । मोहनिवृत्त्य्थ" करी हृषीकेश । त्यानिमित्त कथांतराचा उपदेश । हाची सायकाश उपोद्ात ॥ २४ ॥ त्या माजी ' धृतराष्ट्रउवाच ' ऐस । मूळ जें कीं ग्रंथी बोलिले असे । तें

श्र उपोद्धातू. ) रंगनाथ मोगरेकर-दासापंत-वामनर्पाढेत व क तीत लिव विनता पवत हडवहीच्ात तीह... :लडा सि

---7पननट्णाभापधणा प

यया डा. क िआआआजजखआगयखखोा .4ँओओँ.ॅऑॅर्् सककककााक क सकवा अाडकान्ाानडाळकाड लदाडवाडयार यचा कबलाटाफणणणल---ाा*-ाशााटाटाा्क्-- ५_/४२./ ४६-४१ “'१./४१.५/ %*- ४ </४./५-” *-€१* -“ “६” “ -“ ५९८ > *८/* ५५ ५८/ -< ४. ५४१-/४१./४६ ६ “ “ >“ “ ६८ ४. -” २. ६./ .» २.» ./ ६ पॅच. त्य २५ १._/” २४ २९.५ २.” ४. ६.” ४” ६ ४.” “*“€ २.” ४९.” / ५ ४-€ ४-० ५ २ ५. ००%. 4“ २>“%,./"१./ ९.४ ४.-/४/ ७.७४ १-५ १ २

जनमेजयाप्रती वेशपायन ऐसे । कथाविशेपष बोलतु ॥२५॥ आतां पांडवांच्या जयांचे कारण । अतिशयें थोर बीर भीमाजुंन । तयादीवरी सववस्व साह्य श्रीकृष्ण । बहुविध जाण आयक्रोनियां ॥२६॥ जेणे धृतराष्ट्र आति भयभीतु । स्वपुत्र राज्यायासाव च्यवती या हेतु । स्वपुत्रांस राज्यप्रात्ति इच्छितु । असे पुसतु संजयासी ॥ २७ ॥ दृस्तिनापुरी ठेवूनि धुतराष्ट्रासी । कुरुक्षेत्रां गेळे सर्वही युद्धासी । तेथील वृत्त निवेदावया धतराष्ट्रापार्सी । संजय्रासी ठेविले तेर्थे | २८ ॥ मग पुत्रखेहे आति व्याकुळितु । धतराष्ट संजयासि असे पुततु । तोचि वत्तांतु वेदोपायन असे सांगतु । स्वये पारिसतु जंनभेजय ॥ रर्‌ ॥

दासोपंत--“ गीताणव ”

पुराणांमाजि अपूर्व । भारत भजती सर्व । तयाभाजिं आदिपर्व । तोचि प्रथम ॥ २७ ॥ तया आदि- पर्वाचा अर्थी । कौरवांपांडवांची उत्पात्ति । विद्या अभ्यासु अंतीं । राज्याचे पाळण ॥ २८ ॥ ऐसे असतां वर्तळें । सभे कौरव पांडव मीनले । द्यूतकमे खेळिअळे । ते समापर्वी कथा ॥ २९ ॥ पांडवीं राज्य हवारविळें । द्गुपदीते कोरवी निंकिळें । तये क्षणी रलिळें । तीत बासुदेव ॥ २३० ॥ अरण्यपवी वनवासु । पांडबीं अनुभविला त्रासु । तोचि कथाविदेपु । संपादिला असे ॥ ३१ ॥ नष्टचय विराटपर्वी । स्प पालटिलीं अववी । अंतीं खूप पाडबीं । प्रकटे केलीं ॥ ३२ ॥ युद्धाची करूनि विचारणा । कोरब पांडव आले रणा । उद्योगपर्वी विवंचना । सपादिली हे ॥ ३२ ॥ आतां भीष्मपर्व सावे । कौरबपांडवा यद्ध होआवे । कुरुक्षेत्री आधवे । मीनलें असतां ॥ ३४ ॥ वासुदेव भगवंतु । तया परादराचा सुतु । तेणेसी तो कोरवनाथु । बोलता जाला ॥ ३५ ॥ धतराष्ट्र ह्मणे वेदव्यासा । तूं प्रकाथ|ु आमुचिया वदया । तुझाचि एकाचा भरंवसा । आहे आह्या ॥ ३६ ॥ तरी संकट मानिलें जीवें । ते तुजवीण कवणा पुसावे । तरी विनतीये चित्त द्यावे । कृपाकरूनि ॥ ३७ ॥ यया राज्याचेनि अभिलांये । पांडब आले द्वे । माझे पुत्र आवेशे । चालिले तयावरी ॥ ३८ ॥ तिये रणभूमीचां ठायीं । दोघां युद्ध होता समयीं । वर्तेल जे जे अपूव कांहीं । जिणे मरणे ॥ ३९ ॥ भयाभय जयाजय । निपजेल जज जे कार्य । ते ते यथार्थमावे ज्ञेय । मी जाणू अपेक्षी ।॥ २४० ॥ जर्येक्षणी जे संभवे । तें तइचि मार्ते कळाव । ऐशी अपेक्षा घेतली जीवे । पुरवाबी ते ॥ ४१ ॥ इतुलें आइकोनि बोलणे । तेणे पराशर्‌नंदर्ग । तया धतराष्ट्राकारणें । आश्रासिलें ॥ ४२ ॥ राया अवधारी व'चन | तूते जेणे वर्तमान ! कळे तोचि जाण । उपाव असे ॥ ४३ ॥ वूरदर्शन दूरश्रवणे । यथां संजयाते मी देईन । अतीतानागत वर्तमान । करीन कळे असे ॥ ४४ ॥ येणें तुजपासी असाके । यभी कैंचि तुवां पुसावे । माझेन प्रसार्दे सांगावे । संजर्ये सर्व | ४५ ॥ ऐसे बोलोनियां-ठेला । व्यास संजयो अनुम्राहिल्य । तो आइको देखो लागला । दूरील सर्व ॥ ४६ ॥ अंधु होता ज्ये स्थानीं । तेथे संजयाते ठेवूनि । श्रीवेदव्यासु तेथोनि । निघता जाला ॥ ४७ ॥ मग तो संजंयो सांगेता' । धतराष्ट्र तथा. पुंसंता । तेथे विस्तारली कथा । तोचि केसी | ४८॥

वासनपॉडित--“ यथाथेदीपिका / धृतराष्ट्राचे पुत्र शत । पांच पंडुचे सुत । सेन्य मेळवून बहुत । झगडा पाहती कुरुक्षेत्री ॥ ४२३ ॥ घृतराष्ट्र हृस्तिनापुरीं । अंध ह्णूनि राहिला घरीं । त्यास वर्तमान श्रुत करी । संजय शिष्य व्यासाचा

भी पोच. रव्य

१ एवढे. २ व्यास

२५ बातहपंडित-अच्युताश्रम-माधब-रत्नाकर (अध्याय १ खा

खळटकटा्टन्यणापा पट प टळटयोकळोकी यी लपडीनाण या, लयास त्याला शीट कतवा पटका पा वाचाळ २.” *../ ९.४४. ४.” २. १.५ २.५ २५% ४८-४१,” ४७०४ ४ ४.४२. २.१४.” ४० १-४ अ १०८४५ -*५./”*. *.“ क 7* ४४३, * ५.” “१. ९.५ १७” क क ४९२.” ४.४ ४९.५ %-/ १५ %/४%.” ७४.” ४ ७,४५४ ४०४ ४ ७ /९.,४ ४.५ ../ 40 क

॥ ४४ ॥ संजयाकारणें ऐस । त्यास सामर्थ्य दिधले व्यास । कीं दो सैन्यांत ज॑ जैसे । वर्तेल ते कळाव तयास ॥ ४५ ॥ धृतराष्ट्र संजया । प्रश्न करी हे जनमेजया । वैदंपायन वदे तेथूनि या । आरंभ भगवद्रीतेचा ॥ ४६ ॥ व्यासशिष्य वैदांपायन । जनमेजय पारेक्षितीचा नंदन । तो त्यास ह्मणे संजयाप्रति प्रश्न । करितो राजा धृतराष्ट्र ॥ ४७ ॥

अच्युताश्रम--“ वालबोधिनी 7

तो हा सर्वेशासत्र इतिहासु । बोलिला वेदव्यासु । त्यांतु भीष्मपव सारांशु । त्यामाजि गीता ॥ ५ ॥ हे सवेशास्त्रमयी गीता । इचा उपदेशु पंडुसुता । अर्जुना केला स्वभक्ता । श्रीकृष्णदेवे ॥६॥ तो श्रीकृष्ण लोकहितावतारु । कृपाळू श्रीजगदीश्वरु । बसदेवात्मजु परात्परु । भगवंत तो ॥७॥ आत्मा- चेनि अज्ञान भ्रांत । शोकमोदी नारळी विवेकता । स्वघर्म सांडुनी परधर्माचे ते । करूं इच्छिती ॥८॥ ऐसिया अर्जुना सेवका । धर्मज्ञानोपदेश निका । तारिता झाला तो सम्यक । संसारापासाव ॥ ९॥ कृष्ण उपदेशिलियां अथोते । वेदव्यास भगवते । साविशति शहोकी परिमित । गीता ग्रंथु केला ॥ १० ॥ त्यामध्ये कांदी आपुले । कछोक संगतीचे घातले । ऐसा ग्रंथ तारकु केला । वेदव्यास ॥ ११॥ त्या गीता सवदा जपाविया । ज्या कृष्णमुखापासुनि निघालिय़ा । येर ग्रंथी काय प्रयोजन या । सर्व लोकां ॥ १२ ॥ ऐसे पद्मपुराणीं बोलिळें । त॑गीतामाहात्म्पी ऐकिले । ह्णोनि गीताश्रवण केळे । पाहिजे वेष्णवी ॥१३॥ शास्त्र तयातेचि झगिजे । जे उपदेशिले कृष्णराज । अर्जुना स्वमक्तां आणि मोक्षका जे । हें प्रसिद्ध अर्से ॥ १४ ॥ ते शंकराचार्य श्रीघरं । व्याख्यान केलं संस्कृत बरे । तमी प्राकृतशब्दे विस्तारे । ओथीन ॥१५॥ श्रीधराचार्यांची सुब्ोधिनी । रांकरभाष्य विद्दजनी । या दोहींचें व्याख्यान पाहोनि । है ' बाळबोधिनी ' ॥ १६ ॥ मी करितो. अच्युताश्रमू । स्मरोनि चिदानंदरामू । हरावया व्याख्य़ायनश्रमू ।अवितेन्नाचा ॥ १७ ॥ गीताव्याख्यान ते करूं शकती । जे हे टीका अवलोकिती । ऐकतां जानकीपती । हृदयी संतोषठा ॥ १८॥ जें मी यथामती सांगेन । जं, उपनिषत्सार गहन । जेणें होय आत्मज्ञान । श्रोतयां | १९ ॥

माधव--( तंजावर प्रत ),

दोर्नी दळें समरंगणीं । युद्धासि मीनल्यावारे निर्वाणी । धृतराष्ट्र संजयाते लक्षूनी । सुवचनीं बोलता जाला ॥ १ ॥

रत्नाकर--“ रत्नाकरी ”

संदेह अणुमात्र नाही मजला । परंतु देह प्रालडिंध असे उरला । झणोनि मऱ्हाटवाणिमध्ये मजला । गीता वाचावयांलागी कीजे ॥ ६॥ कां जे मज संस्कृतचे ज्ञान नाहीं । आणि श्रद्धा असे गीतेचे ठायीं । तुमचा अवतार झाला मही । जनासि पाहि तारावया ॥ ७ ॥ पंडित लोकांचं ठायीं जाण । लोभ केले अर्स पठण । झणोनि त्यापासोन शान । जनासि प्राप्त नोहे ॥ ८ ॥ आणि गीतेचे श्रवणमननापुढे जाणा । जनाचा उद्घार स्वामि होईना । ऐते जाणूनि मी प्रार्थना । करुणाघना करितसे ॥ ९ ॥ जग आपुला अंश जाणोनि । सांगा स्वामी जे कृपा करूनि । सातसे 'होकाची प्राकृतवाणी । जेणें आत्म

बि ब अड ७७८ अक "७.७ > >.“ >. न्याल अल

१ सांगेन, २ जंडबुद्धीचा

७%७०क *»५ ०» १७ ७७७७ %७%७७७%७' »७«८० आनक ळक "७७७ '७ ७ ०५ ७ ७%७%-७७०७७७%' "७५७७७२७ &७०७%७७ ७ ७७

श्३ै उपोद्धात, ) . रतस्नाकर-हरिपार्हत-बामन.

र यय्मनिबिसइगऔ ति िगिगिऑशल्शशा[गगाबबबबअ ल लान तलत म या मडल तड जला डड पट डकड ककमत डवा माया वकार मस्का अ गरि द्य .“ ४- *” “१४७४४५ १५४० १८/१४ ४-४ १. ४४.५ ७-४ %/%७/” ४-१. ७.७ ४५५ -4 ४ ७५ ५.० ६. 7 ४ ७४ -49./ ७४ ४” -/ ४. ९४५९ ५.” ४/१. “४/४,/९,/४/”/५५/१/ ६९” १-८ _» _/ ९५ ८» ४५॥ /१८९- २./५-/ ४६८ ७४५८ ८“ > ९. ४४ * ४४४ ४-४.” %- ४४५ “४ ४१-५0” ४ ५४ ७४-४५” ४५/१७/१४४४ ४७४११४४४५४

ज्ञानी तरति ॥ १० ॥ जितुके रहोक गीतेचे असती । तितुकेच बोलावे प्राकृतीं । अथान्वययाक्ते । कृपामूर्ति बोलावे | ११ ॥ संस्कृताचा सर्वही अश्रे । जे वाचल्याने होय प्रात । अशजनाचे भवशभ्रांत । जाय त्वरित कीजे स्वाम ॥ १२ ॥ गीतेची टीका विस्तारॅकरूनि । दांकरभाष्य श्रीधरी मधुसदनी । श्ञानंदेव प्राकृतवाणी । टीका सुलक्षणी केली असे || १३ ॥ त्यांचा बहुत विस्तार जाला आहे । ह्मणोनि प्रतिदिनी पाठ नोंहृ । पाठाविण प्रकृतिपुरुष ते काये । अज्ञान काय जाणेल ॥ १४ ॥ क्षर आणि अक्षर स्वामी जाण । याहूनि परात्पर परिपूर्ण । ज्याचा अनुभव देहाभिमान । जाय हारपोनि तात्काळ ॥ १५ ॥ ऐसी ऐकानि विनात । प्रसन्न जाले सदुरुमूर्ति | हणे सावधान होऊाने चित्ती । श्रवणार्थी वेसावें ॥ १६ ॥ सातसे शोकांचि सातसे जाण ) सांगती प्राकृतमाषेकरून । ज्याचे नित्य होय मनन- श्रवण । तर्णे पावन पातत ॥ १७ ॥ जेगे स॑ कृत वाचल्याचे फळ होये । चि प्राकृत वाचल्याने लाहे । ज्याचा नित्यनेम घेतल्याने जावे । करिल्मिष पाहे सर्वे हे ॥ १८ ॥ जे भाव धरूनि नित्य वाचिती । त्यांच पुण्यासि नाही. मिती । नरनारी सर्वाद पायन होती । कां जे अं३रगाति अंतराय नाहीं ॥ १९ ॥ संस्कृत प्राकृत वाणीभद । अथ दोहीमध्ये एक शुद्ध । झणोनि वाचल्याने निर्दददद । ज्ञान अगाध लाहिजे॥२०॥ गीता वाची अथवा श्रवण करी । किंवा मनन करूनि मनी धरी । ता तरेल संसारसागरीं । ऐं श्रीहारे बोलिलासे ॥ २१ ॥ हरिपडित--“ गीताधेप्रकाहा ”?

उपेद्रवजा:- करूनियां पार्थ-निमित्त देवे । सच्छास्त्रगीताभिध वासुदेव ॥ तारावया सर्व जनासि केलें । हं भाष्यकारी स्फुट बोलियेले ॥ २ ॥ भुजंगप्रयातः- दया व्यासदेवे जया पूर्ण केली । त्रिकाळजञता संजया प्राप्त झाली ॥ कुरक्षेत्रदेशीं मिळाल्या दळांचा । पुत्त त्यासि वृत्तांत राजा कुल्चा ॥ ३ ॥ बसं ति लकाः- लक्ष्मीनृसिंह वदटी मज सूत्रधार । माझे स्वतंत्रपण येथ नसेचि फार ॥ ग्रीता अगाध जलराशि कसा तरावा । हा धोसरा हारे ह्मणे तारे कां करावा ॥ ४ ॥ वामन-( शांडिल्य) अनुष्टपुः-भगवान्‌ भगवद्रीता-वक्ता जो भक्ततारथी । टीकाकारदि तो साक्षात्‌ वामनात्मा जगदरुरु ॥२॥ सम-छोकी इचे नांव जितुके छोक मूळिंचे । टीकेचे तितुके कोक सजनानंदकारक ॥ ३ ॥ शहोकाचसारिखे शछोक कोकीं शोकार्थसंग्रह । करितो उत्तम छोक समछोक अशी हारे ॥४॥ दृष्टी दिसति हे छोक टीकेचे वामनाकृति । अर्थी त्रि क्रमतनू संतदृष्टीस दाविती ॥ ५ ॥ कोठे पदपदाचाही अर्थ भावार्थयुक्तही । कोठें कोठे भाव मात्र बोलिले भगवान्‌ स्वये ॥६॥ भाषा केशी तरी हो कां अर्थी तात्पर्य सजनां । तथापि भगवद्वाणी हे प्राकृत ह्मण नये ॥७॥ करी मनुष्यसद्नी अवतार तरी हारे | गीता श्रीभगवद्वाणी भाषा टीकेमधे तशी ॥ ८ ॥ वाणी श्रीचक्रपाणीची वेदगुह्यार्थरूपिणी । कोण्या मित्रे प्रकटली तं वेदव्यास बोलतो ॥९॥ कीं पुत्र धृतराष्ट्राच आणखी पुत्र पंडुचे । युद्धालागीं कुरुक्षेत्री मिळाले राज्यकामुक ॥ १० ॥ धृतराष्ट्रास तेथील वृत्त सर्व बदावया । वेदव्यासेंहि दिधला शिष्य संजय आपुला ॥११॥ धृतराष्ट्र पुसे त्याला वृत्त तेथिल ग्रेथुनी । गीता अष्टादशाध्यायी भीष्मपर्वात भारती ॥ १२॥ सातशे 'छोक हवे गीता टीकाही कोक सातर्शे । अध्यायाचे आदिअंतीं थोडेते शोक वेगळे ॥ १ ३॥ टीका अशदशाध्यायी शेषशायी जगत्रुरु । करी ससरतशछोकी तीचा प्रारंभ येथुनी ॥ १४ ॥

मारोपत.

% /१% »४./१४ ४ ४ २८४७४५. ४०४0 ४.५ ६.५ .५“ ४-४ ४४४४ ८४ ४७७५ ४५.//१५//१९.” ४.४१ ७४४०” ४%-/ -* वि

मोरीपंत

आर्याः--

( भध्याय १ ल

पी मक! 31 ल (क. प. जक र“ ग 2१2 ७ >“ > > ५८४८८ ३ ६९५ ५” .«» ६» ८. *५ ४. ** ४४ १५४१४. ४. २१/%/ ४.४४.” ४४१ ४४ -/४७४/४/ ४७ ४७ -

श्रीमद्वगबद्रीताव्याख्यानीं हृदयहारिवचनांदीं ।

श्रीज्ञानदेव वामन पटु॒ ऐसा अन्य मानवच नाहीं ॥ २ ॥ श्रीज्ञानदेव साक्षात्‌ भगवान्‌ वैकुंठनाथ अवतरला । एतत्कृतगीतार्थव्याख्याने फार लोक भव तरला ॥ ३ ॥ भाषा-ग्रं्थी याची तुळा नये आणिकासि या लोकीं ।

प्रतिमा धरू करातें कवि-धर्मदिे सव डिकरचि हो कीं॥४॥ श्रीज्ञानदेव एकोपंत श्रीरामदास वामनह्द। ।

श्रीमत्‌ मुकुंदराज स्वयर केली इहीं पवित्र मही ॥ ५ ।॥ श्रीनामदेव केशवराज तुकोबा असे महाज्ञानी ।

यांच्या स्वेराळापी श्रत्यथ बिचारिजेति सज्ञानीं ॥ ६ ॥ निःसीम भक्त झाले या लोकां फार पांडुरंगाचे ।

साचे हणुनि जगत्पांत-क्रीतनसमयीं जयापुढे नाचे ॥ ७ ॥ त्यांचे पाय नमुनि मी दीन आते ज्ञानहीन पारे भावे ।

गावे गीताथाते हमणउनि टीका करावया धांवे ॥ ८ ॥

पारे रामचरणपद्मप्रसाद झाला हणानियां आर्या ।

गीताटीका करिता त्याही गीतीच स्तरात आर्या ॥ ९ ॥ वृत्त कुरुक्षेत्रीचें धृतराष्ट्रात कळावया व्यास ।

आरा केली संजयशिष्या वर देउनि स्वहव्यास ॥ १० | त्याणींचि भीष्मपर्वी हे गीताशास्त्र त्या नुपा कथिले ।

ज्या अमृतार्थ उपानिपत्पयोधिला कृष्णमंदरे मथळे ॥ ११ ॥ मी ता अगावधर्गातासुधानर्दीमार्जं घालिताचे उडी । नरजन्मपर्व दुलेभ जाणुनि द्यावी कसी न येथ बुडी ॥ १२॥ गीतासुधानदीत साने जाताति ताप मळ सव ।

सवसत्व सहज ये गव पळे स्तविती देव गंधर्व ॥ १२ ॥ अमृत-प्रपा उदारें सद्य कृष्णे विनिभिली मोठी ।

घोंटींना तो वेडा स्वमुखे आकंठ सांठवा पोटीं ॥ १४ ॥ आयोबुघिपरतीरा पावाया मी प्रवत नीट ।

पोहाया न कळे पारे अमताबुधि झणुनि मजनीं धीट ॥ १५ ॥ आर्या देखुनि सजन चित्तीं होतील फार सानंद । मंदा5ज्ञानिच सरातिळ मार्गे कीं ठाउके नसे छंद ॥ १६ || श्रीमद्वामनविरचित गीता टीकोत्तमा सम-छोकी ।

आर्या टीका तेचि च्छंद निराळें विचित्र हे लोकीं ॥ १७ ॥ पुरुषाचा धर्म-भ्रम हमणउनि कांहीं पडेल येथ उणे ।

पूर्ण करावें शोधुनि भगवस्रीत्यर्थ सजर्ने निपुर्णे | १८ ॥

द शौक १ टा) श्रोज्ञ।नेश्वरर-सोपानदेष-माघब नारायणदास-रंगनाय मोगरकर,

२.५५” //९. ४.४ ७४७४५ ४.५४ ७४४७४७४ ४५ ३७४४ ७४ ४ २४ ४.” ९. ४” ४. ४९ २. ३.” ३.” २-४ ७. ४...” २.४ २. ७.४९. ७. 9.” ४.” ९.९.” ४)/९.” ९.” ४५४ ९.” ९.” ९.” ९.” ९.४.” ९.” २.” ४.” ४.१४.” ९.४४.” ९.१४” ४” ९.” ४ ४९.४ ४. ९८” १.५ ६.४४ ९.” ४४ २.” ९/४./ ४ ४०८ १४/४४/३७४४ फेक” ४७ १७ ७ पी

[ पहिल्या छोकांत धृतराष्ट्र संजयाला युद्धाची माहिती विचारीत आहे. दुसऱ्या शछोकांत संजयाने राजा दुर्योधन द्रोणाचायांजवळ जाऊन लांच्याश्ीं बोलूं लागला असें सांगितले आहे. पुढील ९ “छोकांत दुर्योधनाने दोन्ही सैन्यांतील प्रमुख वीरांची नांवे, दोन्ही सेन्यांचें सामर्थ्य वगेरेंचे वर्णन करून कुरुवृद्ध पितामद्द भीष्म यांचें रक्षण करण्याची खटपट करावी अशी सूचना द्रोणाचार्यांना केली. भीष्माचार्यानी आगि दोमन्ही सेन्यांतील प्रमुख योड्धः्यांनी केलेल्या शंखनादाचे वर्णन कोक १२:१९ यांत आलेळें आहे. कोणाबरोबर आपणांस युद्ध करावयाचें आहे हें प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी अर्जुनाने आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यें नेऊन उभा करण्याची विनंति श्रीकृष्णांस केली ( कोक २०:२३), पुढील दोन शछोकांत रथस्थापना आणि अर्जुनाला श्रीकृष्णांकरवीं य॒द्धकत्येव्याची पूण ओळख झाली आहे. 'छोक २६:२७ मध्ये अजुनाच्या दृष्टीस कोण कोण पडले व त्या वेळीं तो करुणेने कसा व्यास झाला हे आलें आहे, झोक २८ पासून अध्यायसमाप्तिपयंत अजुनानें आपली स्थिति काय झाली आहे हैं सांगून युद्ध न करण्याची कारणे --स्वजनवध, कुलक्षय, कुलस्त्रियांचं बिघडणे, वर्णसंकर, भ्राद्धतर्पणादि क्रियांचा लोप, कुलधर्मनादा, कुलघ्नांचा नरकवास --दिली आणि तो “' मला कोरव ठार मारतील तर बरें ” असे बोळून शोकाने बिव्हळ होत्साता रथांत स्तब्ध बसला; इतका कथाभाग पहिल्या अध्यायांत आला आहे. ]

धृतराष्र उवाच:- धर्मक्षेत्रे कुरक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्वव किमकुवत संजय ॥१॥ अथे!--संजया, धघर्मक्षेत्त अदा कुरुक्षेचीं युद्धाच्या इच्छेने एकत्र ह्ाालेल्या माझ्या आणि पडूच्या पजांना काथ कल?

श्रीज्ञानेश्वर--“ भावाथंदीपिका (ज्ञ नेश्वरी तरी पुत्रस्षह मोहितु । धृतराष्ट्र असे पुसतु । हाणे संजय़ा सांगे मातु । कुरुक्षेत्रींची | ८५ ॥ जै धर्मालय हणिजे । तेथ पांडब आणि माझे | गेळे असती व्याज । जुंझाचेनि || ८६ ॥ तरी तेचि येतुला अवसरीं । काय कीजत असे येरयेरी । ते झडकरी कथन करी । मजप्रती | ८७ ॥ सोपानदेव--“ सोपानदेवी ” धृतराष्ट्र झणे संजया | धर्मक्षेत्र कुरुक्षेत्र ठाया । कोरव पांडव मिळोनियां | तेथें काय करिताति॥ १ ॥ माधव नारायणदास--“ नारापणताालि ”/ झणे गा संजया अवधारी । पुसेन ते सांगावे लोकरी । काय करिताति कुरक्षेत्री । माझे आणि पांडव ॥ ६८ ॥ तूं कुरुक्षेत्र झणसी कवण । तरी तै केवळ धमसदन । जे भूमिका आति पावन । करी जगत्त्रयाते ॥ ६९ ॥ येथ यद्ध हे धरूनि मनोगत | जे गेले आहेति समवेत । त्यांचे समूळ युद्धचेष्टित । मजप्रती सांगावे बापा || ७० | रंगनाथ मोगरंकर--“ चित्सदानंदलहरी ” तुंब धृतराष्ट्र ह्मणे संजयासी । घोर व्याकूळता होतसे माझिया चित्तासी । माझे आणि हे पांडव

द्दे रगनाथ मागरकर-रमावदृभदास. ( अध्याय १ ला,

क द "./ ९.५ ४७७५ ७५ ४.० ४.» ४.» ९. ७.७ ४१०-” त हया कत ह क्या आ क वाक्यात २_/ ९. ९. ४१-४१ ४. ४. ४ ४७ > ४. १५ ४४ ४४. ४५१४ ४ - ४” £- ४५/ ४८ ४५/४१ १.” ४* ९५ ४ २“ २... ४८ ४ २५४४” -/ -/४/%.” ४१४७४४, ५ / १.१४. ४.० ४१.४४, ६९.४.” ९.४ १२-४४. ४.” ४३४५-०४ १७” १० ४७/

युद्धासी । करावया इच्छेसी धरिते जाळे | २३० ॥ तुज मी यथालागीं असे पुसतु । जे तूं संजय- नामात अससी धरितु । सम्यक्‌ प्रकारें रागद्वेषांतं जो कीं जिंकितु । हणोनि हणिजतु ' संजय * नार्गे ॥ ३१ ॥ | सम्यक्‌प्रकारेण रागद्वेषादि दोषाज्ञयति असो संजय; | ॥ एकाच्या ठार्यी राग एकाच्या ठायीं द्वेष । तुज संजया नाही एकही लेश । ह्णोनि निर्व्याज सांग पां आहांस । द्वेष अंगीकार न करूनियां | ३२ ॥ तरी माझे जे कीं दुर्योधनादिक । आणि युधिष्ठिरादि पांडब सकळिक | कुरक्षेत्री युद्धार्थ होऊनियां एक । सांग निष्टंक काय करिताति ॥ ३२ ॥ जेसा पूर्वी युद्धार्थ उत्साह धरिला । तेसेचि युद्ध करितात काय राज्याला । किंवा कोणें निमित्ते उत्साह. मोडला । सांग वहिला मजप्रती ॥३४॥ जरी तूं संजया ऐस हझणसी । कोण कारण युद्धीं निवर्तावयासी । तरी दृष्टादृष्ट कारणे दोन्हीं तुजसी । सांगा पारेयेसी एकाग्र तू ॥ ३५ ॥ तरी आमच्या दळीं भीष्म महावीर ] करील त्रेलोक्याचा संहार । तेसाचे अजुन त्यांचा थोराहूनि थोर । त्रेलोक्य भस्मसार करील क्षणे ॥ ३६ ॥ उभयतां भ्येकरूनेयां जाण । निवर्ततील य॒द्धापासन । दसरे अदृष्ट निमित्तही सांगेन । परिस सावधान संजया तूं ॥ ३७ ।॥ तरी करक्षेत्रासी ते गेळे असती । ते तरी धर्मक्षेत्र जाण पां सर्वार्थी । नसतांही धर्म उपजे ते तीर्थी । असिला तरी अति वाद्धि पावे | ३८ ॥ जेसे धान्य उपजे वाढे जिये ठायीं । तयासी क्षेत्र ऐसं हणती सवयही । तेसे धर्म उपजे वाढे जेथ अनपायी | धर्मक्षेत्र पाहीं यालागीं झणती || ३९ ॥ जाबालश्रुृतीसी स्वये बृहस्पति । बोळता जाला याजञवल्क्याप्रती | ताचे परियेसीं एकाग्र श्रुति ।

कळे सर्वार्थी महिमा त्याचा ॥ २४० | ॥ श्रुति ॥ यदनु कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां बरह्मसद्नर्मिति जाबाल्श्रांत: ॥ कुरुक्षेत्र वे देवयजनमिति शतपथश्रुतिः || ॥ कुरुक्षेत्र त देवाचें

देवयजन | सकळा भताच ते ब्रह्मसदन । दतपथश्रतिही ह्मणे देवयजन । वृद्धिस्थान धर्माचे ते ॥४१॥ किंबहुना ऐसिया कुरुक्षेत्राप्रती । य॒ुद्धालागी हे गेळे असती । त्यांत पांडव पूर्वीच धार्मिक असती । दिंसॉसे भीती उभयपक्षी || ४२॥ ययाठागी पांडव युद्धापासूनी । निवर्तले जरी अनायासेंकरूनी । माझे पुत्र राज्यालागूनी । भवेसानि पावतील ॥ ४२ ॥ दिंके तुटल्या अनायासे । मार्जारा दुभते होय सर्वोशें । माझिया पुत्रांसी राज्य तैसे । होय सरवोर्हे कारणें येणें ॥ ४४ ॥ अथवा त्या धर्मक्षेत्रमाहात्म्ये- करून । माझ्या पुत्राचे होईल शुद्धांतःकरण । कपटोपात्त राज्य न करूं हणोन | पांडवांलागून स्वयीचि देतील ॥ ४५ ॥ तरी यद्धेंवाचूनिच माझे पुत्र । मृततुल्य झालेचि सवंत्र । हीं दोन्ही निमित्ते दिसती विचित्र । दृष्ट परत्र युद्ध न करावया ॥ ४६ ।। तरी युद्ध नव्हतां येणेंप्रकारे । स्वपुत्रांसि राज्य नव्हे निघारें । ऐसिये चिंताने धृतराष्ट्र । प्रश्न आदरे आरंभिला ॥ ४७ ॥ प्रश्न करावयाचें मुख्य कारण | इतुकेचि असे तयांचे जाण | गजा धृतराष्ट्र इतुके बोलोन । राहे उाद्वेम़ तूण्णींभूत ॥ ४८ ॥ ऐसा पुत्रक्षेहं आति मोहितु । पाडाच्या ठायी द्वेप करितु । आगि अंतर्बाह्य अंध निश्चितु । कृपायुक्तु संजय झाला ॥ ४९ | त्याच्या प्रश्नाचा अभिप्राय जाणोनि । परम धार्मिक संजय बोले वचनीं । ऐसे वेश- पायन जनमेजयालागूनी । कथा निर्वाणी सागतु | २५० ॥ रमावछूभदास-'' चमत्कारी ? टीझा_

ह्मणे धर्म प्रथम आचार । सेविती त्याचा होय विस्तार । यालागीं धर्मक्षेत्र सार । कुरुक्षेत्रासि झणताति |॥ २५ ॥ तेथ समस्त राजे मिळाळे । स्वघर्म करण्या प्रवृत्त झाले । क्षत्रियांचा धर्म युद्ध चांगलें. | तेथें माझे आणि पंड्ूचे | २६ ॥ काय कारिते जाले, संजया । सांग मजला कळावया | ऐकोनि वचना त्याचिया । काय बोलत संजय पैं ॥ २७ ॥

-.

हाक १ ला. ) दासोषंत.

१८९ ८ ७४ - ७७४ ४ १७४ ६. ७५ ७ ७४ ९. १८५४७ ४७४ ६०” ४५४४४ १.१. / ४५ '९/ ४७४ ४०/ ४८० ७४ ४० 7९.” ६-८ ४८ १०४ ८ यालाच डाला याया य 4४९४५६ «> ८८४८८ ४४/१- >, . >.” २. *> १८ ४. ४८ ९.” २» ५४ ४८० >” ८491 ४/ब्नि/%/ ५/ ५५ ४7 < ४४ ८५ ४७८४. ४५ ७» ४५” 7४४ “क

दासोपल--“ गीलाणेव

पत्रमाहे विमाहितु । चिंतासागरी तरतु बुड्तु । धृतराष्ट्र सदेहृय्रस्तु | बोटता जाला ॥४९॥ [हे संजय ] धृतराष्ट्र बोळे संजय़ा । मार्ते नुलंघे वेष्णवी माया । ह्मणोनि उपजले पुसावया । निरोपण करीं ॥२५०॥ [ कुरक्षत्र ] आही आणि पंडू जाण । हे ज्याचं घमसंतान । कुरु ऐस अभिधान । तया रानाचे ॥५१॥ त्या कुरूचें पावित्र । ताचि जाण कुरुक्षेत्र । महत्व तयांच अपार। तेचि केसं ॥५२०॥ [ धर्मक्षेत्र ] ज्ये क्षेत्री द्रव्य पेरणे | त॑ उगव अपारपणें । उत्तम दानाकारणें । स्थान जे कां ॥५३॥ जेथ देइजे येक शुणा | ते उपतिष्ठे सत्वगुणा-। -अनसार जाण सहसगुणा । दातयासि ॥५४)॥) बळीसमानु नाहीं दाता । वामनासमानु हेसा मागता । तसा कुस्क्षेत्रापरता । नसे धर्मठाव ॥ ५५ || दान देइजे ससात्रीं । धर्म- रूपे कुरक्षेत्री । ते अनंत गुणा अवधारी । फळा लागे | ५६ ।॥ सहज हातीचे पडलें । ताचि त्रह्मापण केलें । पुढती नेघिजे सांपडले । हिरण्यादिक ॥ ५७ | ते धर्मरूप होये दान । वायां न वचे जेथ धन । तेत धर्मरूप जाण । कुरुक्षेत्र जे ॥ ५८ ॥ धर्मक्षयापासाव तारी । ते घर्मक्षेत्र अवधारी । उगेचि वसिजे तरी । पुण्य थोर |॥ ५९ ॥ धर्मरूप धर्मस्थान | कुरुक्षेत्र संजया जाण | तये क्षेत्री दारुण । मांडले असे || २६० ॥ [| युयुत्सवः ] धरूने युद्धाची वासना । आपुढाल्यां आंगकर्या 4-ब संटे प्रतापु मना-। -माझारी जयां ॥ ६१॥ [ समवेताः ] ऐसे होत्साते मीनले । येक येकां प्रमुख मांडले । ते कवण बोलिले । पाहिजिती गा ॥ ६२ ॥ [| मामकाः ] तरी माजेपुत्र आइक । जे कीं दुर्याघनादिक । येर कोरव सकळेक । तयां पाठिराख | ६३२ ॥ [| पांडवाश्वेव ] ययासी वैरमार्वे । पंडूचे नंदन अघवे । धम मुख्य जाणा) | पांचही जे | ६४ ।॥ येकमेकां वैरभाव । मानले कुरुक्षेत्री अघवे । पुसा घ्रेतलें जीवे । तयांचे क्षम | ६५ ॥ [| किमकुर्वत ] तरी ते काय करीत असती | हं सांगावे तुवां मजप्रती । आर्त माझ्या 'चित्ती । दिवा राची ॥ ६६ ॥ न कळत तयार्चे वर्तमान | स्थिर न बैस, प्रिय न । वाटे उदक अनन । चिंतेकारेतां ॥ ६७ ॥ चिंता पुरुषांते नंधन । चिंता जीतचि मरण । चिंता सुखाचे छेदन | दुःखदाती ॥ ६८ ॥ चिंता ह्ृदर्यांचा रोगु । चिंता नाशी परम योग । आंगीं लागला सुखभोगु । भोगू नेदी ॥ ६९ || इंद्रियांचे करी शोपन । देहावरी नये मन । चिंता भ्रमवी वन । नदी विश्राति | २७० ॥ चिंता हृदयींचा अंधकारु । चिंता हा कृष्णु-विखारे । चिंता नाशी तोचि गुरु । संसारत्राता || ७१ || वाह्यांतरी व्याकुळता । पुरुषा आणी चिंता । चिंतासागरीं बुडतां । दुजे न पवे ॥ ७२ ॥ दैन्य घडवी वदन । तटस्थ राहती करचरण । निमिषान्मेषही नयन । विसरोनि जाती ॥ ७३॥ कायीते सांडूनि करेंगे । उगींचि राहती जडपणें । न स्फुरती विंषयशाने । चिंतेकरितां | ७४ | भक्षितां न कळे अन्न | न कळे बोलाया वचन । आइकताच दोन्ही भवण । बधिर होती ॥ ७५ ॥ आंगी आदळलेंही न कळे । सुख-दुःख चिंताकाळें । मन इंद्रियां न मिळे । इंद्रिये अर्था | ७६॥ आंगा खुपे शेज । गंधु न कळे जाणिज । डोळां देखिले मनुज । बाळखेना ॥ ७७ ॥ आगीवीण चिंता जाळी । सुखांदु अवघा गिळी । चिंते ऐस भूमंडळी । दुष्ट नाहीं ॥ ७८ ॥ ऐशी चिंता प्रवतलटी । माझ्या द्ृदयीं देसली । दूरी नव्हे कांही केली । काय करणे ॥७९॥ तरी तूं मित्रु प्राणसखा | ब्रापा संजया आईइके आतां । छेदूनि माझी हे शका । चिंता हरी ॥२८०॥

३0१0433. आक जिक क्क मू तट शक काक ५७०० ७००० ७० “0 ७७ ७७५० «७७५०. आळी कळ *%% कळक कळ

१ कृष्णसर्प, २ इंद्रिय

१८ दाखोपंत-बामन पडित-अच्युताश्रम-निवृतिदेव. (अध्याय १ ला

टलिववलभततता८. ८0 कळवर पाट याचच सारासवाचामकत र काकळ2 20 नळीचा कक “| ४ १०/- **७ य च खन ऱ्ट १७५ 0४" 70 .»“२. 7 //४/ष ४” धा श 0 १५ ४ 7१ २४१ ० "9७ “पवि “४.

दासोपंत--'“ गीताथंबोधचंद्रिका '

कौरबपांडर्बांची कथा । संजयो तिचा वक्ता । राजा भृतराष्ट्र पुसता । जाला तयाप्रती ॥ २० ॥ पुत्रमोहे कवळितु । हृदयी चिंता वाह्यात । धृतराष्ट्र बोळे मातु । आइके संजया ॥ ३१ ॥ दुर्योधन आदिकरून । माझे समग्रही नंदन । आणि धर्ममुख्य पांचहीजण । कुमर पांडूचे ॥ ३२ ॥ सेन्य- भारेसीं वेगळाले । कुरुक्षत्रीं असती मीनले । रणभूमिकेप्रते आठे । ऐसे जेते ॥ ३२ ॥ काय जाले कारिते । सांग पां ते स्थिति मार्त । विश्रांति माझिया मनात । जेणे होये ॥ ३४ ॥ कां ह्मणदईल तेथ मीनले । केस हो तेथे राहिळे । तरि राज्यामिलाष्रे पेटले । वैरमावासी ॥३५॥ अपेक्षूनि युद्ध अंतरी । मीनले ते कुरक्षेत्री । आतां कुरक्षेत्राचि त जरी । केसे हमणशील ॥३६॥ विस्तीर्ण ६ महामंडळ । पारि धर्म करावया ताचे स्थळ । यालागी धमक्षेत्र हृ केवळ । अभिधान याचें ॥ २७ ॥ एवं धर्मस्थान कुरुक्षेत्र । तेथ मीनले ते समग्र । साधावयालागी वैर । काय करिते जाले ॥ ३८ ॥

थोसनपॉढेल--'' यथाथेदीपिका ”

धृनराष्ट्र अंबिकापुत्र । हणे संजया कुरुक्षेत्र । धर्म पिकांचे परम क्षेत्र । उभव पक्ष तेथ मिळाले ॥ ४८ ॥ युद्धाची अपेक्षा मनीं । ऐसे दोन्ही पक्ष मिळोनी । कुरुक्षेत्रभूमी दावुनी । तेर्थे काय करिते जाले ॥ ४९ ॥ त्यांत माझेच एक दात । दुर्थाधनादिक सर्वोस विदित । ते पांच पांढू- चेडि सुत । होतीच कीं ।| १५० | कुंती माद्री पांडूच्या स्त्रिया । जरी आणिकांपासूनि गर्भ तयां । तरी अगा संजया । पांडूचाचे हमणोनि मानि्तो ॥ ५१ ॥ त्यांत वर्मराज धर्मसुत । तो धर्मी अत्यंत रत । आणि कुरुक्षेत्र धर्माचे शोत । परी झगडूंच पाहे तो तेथे ॥ ५२ ॥ आपण पांडूचे क्षेत्र । इं तो. आपल्याच बापाचे ब्रीज । धर्मक्षेत्री धर्मगुज । सुचावे हे धर्मराय्रा ॥ ५३ ॥ धर्म- तत्त्व एस असोनि । युद्धाचीच इच्छा धर्राने । माझे आणि पांडूचे तेहि मिळोनि । कारिते जाले काय सांग | ५४ ॥ या भावें कुरुक्षेत्र । त्यास हाणे धमक्षेत्र । ' मामका एव ' हाणिजे माझेच पुत्र । $ घांडवाश्व ' ह्मणजे पांडूचेही ।॥। ५५ ॥ भावाथ विशद ऐसा जाला | तो या शछोकामध्येंच निघाला । पाल्हाळ पदरचा नाहीं घातला । पदें योजूनि पाइर्ण | ५६ ॥ ' जिकडे कृष्ण तिकडे जय | श्री नीति धर्म अव्यय । उत्तर देईल ऐस संजय । कहोकीं अंतीं गीतेच्या ॥ ५७ ॥ प्रस्तुत दोन्ही पक्ष मिळाले । प्रश्न कीं * ते काय कारिते जाले ? । त्याचीचि उत्तर बोळे । संजय ॥ ९८ ॥

अच्युताश्रम--“ वालबोधिनी ”_ धर्मस्थान जे कुरुक्षेत्र । तेथ मिळाले जे एकत्र । जंझी इच्छिते पंडुपुत्र । आणि माझे सुत ॥ २० | संजया काय कारिते जाले । हें पाहिजे मज सांगितले । व्यास असे तुज दिषलें । दूरदर्शन-ज्ञान ॥२१॥

निजूसिदेय धर्मक्षेत्री कुरक्षेत्री मिळोनि । युद्धवांछा धरूनि मनीं । माझे आणि पांडव जुड्डनी । काय करिताति संजया ॥ १ ||

१९ कोक १ जज) उद्धवचिद्धन-पाथब-रत्नाकर-हारिपॉडित-मुक्तेव्वर-तुकारस म--वाग्रन.

१०४ ४८७४ ४४७४ ४८०४१५... ४४४७४९. ९.८४ ४.८४ ४.४ ४०४१९४...” ४.४ '५//५../” 9_/ ९./१४०००५_/ २७७५४१७, १५./”७/४ ३. ९.५ ./१../९..»”४../*५ ४.”

उद्धवचिद्न

सवाई;- प्रश्न पुसे श्वतराष्ट्र कुरूपति धर्म करी निज क्षेत्र दळाचें । हे कोरदळ अकरा क्षोणिडि या कुरुक्षेत्रिंच बीर बळाचे ॥ एकवटोनि युयुत्सव मानुनि मामक कोरब पांडव साचे । काय करचे करिती वद संत्रय यावरि तो वदतो निज बाचे ॥ १ ॥ माधव--( तंजावर प्रत )

आरंभीहूनि भूमि पवित्र । हणोनि तया नाम धर्मक्षेत्र । कुरूचेनि विस्तारले क्षेत्र । ' कुुदेत्र ! थास्लव नाम ॥ २ ॥ युड--अपेक्षा धरूनि मर्नी । परस्पर मिळाळे ते स्थानी । मामक थांडवी काय करणी । योजिली ते वाणी संजया सांग ॥ ३ ॥

रत्नाकर--€ रत्नाकरी ” घर्मक्षेत्र कुष्क्षेक्राचे ठायी । समग्र मिळाळेति पाहीं । माझे आणि पंडुपुतञ्र ये समयी । करिती काथ ते सांगाणे ॥ २२ ।॥

हरिपॉडेत--“ मीताथेप्रकाद '?

शुजंगप्रवातः- अती स्वन्मही धर्म घे वाढि जेथे । कुरुक्षेत्र ह्ंजावया वीर तेथ | मिळाले इटें पांडुचे आणि माझे । कर्स वर्तेठें संजया सांग वोर्जे ॥ ५ ॥

मक्तेश्वर--“ मुक्तेश्वरी ”

धृतराष्ट्‌ झणे संजया । धमक्षेत्र कुरक्षेत्राच्या ठायां। कौरब पांडव मिळोनियां । तेथें काय करिताति ॥१॥

तुकाराम--( पांडुरंगदास )

अभंवः- धर्मक्षेत्री कुरुक्षेत्री रणांगणी । मिळाले आयनीं छंजावया ।| प्रशाचक्ष पुसते संजयास गोष्टी । अंतरीं तो कष्टी पुजदुःखें ॥ पांडुपुत्र भाणि आमुचे आत्मज । केस केळे काज राज्यलोभं ॥ तुका दास प्रार्थी ऐकावे सजनें । व्यासाचे आज्ञेने संजय बोळे ॥ १ ॥

शासन --( झाडिल्य )

अनुद्दुप!- थर्मक्षेत्री कुरक्षेत्री मिळाले युद्कामुक | माझे आणिक पांडूचे संजया वर्तले कर्से ॥ १५ ॥

०

मोरोपंत-बामन ( द्विजोत्तम )-श्रीज्ञानेश्वर ( अध्याय १ शे. मोरोपंत आर्या!- धर्मक्षेत्री कुरुच्या क्षेत्री मिळुनी करावया समर । माझें आणि पंडूचे करिती ते सांग संजया कुमर ॥ १ ॥ >< >< >< ><

धर्मक्षेत्री कुरुच्या क्षेत्री जे युद्धकामुक मिळाले । माझे आणि पांडव ते प्रवर्तले संजया कसे सांग ॥ १९ ॥

-वामन--( द्रिजोत्तम )

धृतराष्ट्र झणे गा संजया । धर्मभामे कुरुक्षेत्र नाम जया । तेथे कोरव पांडव छझंजावया । गेले ते कांय करिताति ॥ १ ॥

संजय उवाचः-' दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमञवीत्‌ ॥२॥

दुर्योधन उवाच:- पश्येतां पाण्डुपुत्राणामाचाय महती चमूम्‌ । व्यूढां दुपदपुत्रेण तव रिष्येण धीमता ॥ ३ ॥

अथे!-तेव्हां पांडव सेन्याचा व्यूह रचलेला पाहून राजा दुर्योधन आंचायाजवळ जाऊन बोलता झाला, “ आचाया, आपल्या बुद्धिमान दिष्यानें--द्रपदपुत्राने--व्यूह रचलेली अक्ी ही पांडुपुत्रांची मोठी सेना पहा. |

श्रीज्ञानेश्वर --“ भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी ) ”

तिये वेळीं तो संजय बोले । ह्मणे पांडव सैन्य उचलले । जेसे महाप्रळयीं पसरले । कृतांतमंख ॥ ८८ ॥ तेस तें घनदाट । उठावले एकवाट । जेसे उसळले कालकूट । धरी कवण ॥ ८९॥ ना तरी वडवानल सादुंकला । प्रलयवाते. पोखला । सागरु शोषूनि उधेवला । अंबरासी ॥ ९० ॥ तैसे दळ दुर्धर । नाना व्यूहीं परिकर । अवगमळें भयासुर । तिये काळीं ॥ ९१ ॥ ते देखोनियां दुर्योधन । अव्हेरिळें कवणे माने । जसे न गाणिजे पंचानने । गजघंटाते ॥ ९२ ॥ मग द्रोणापासी आला । तयाते हणे हा देखिला । केसा दळभारु उचलला । पांडवांचा | ९३ ॥ गिरिदुर्ग जेसे चालते । तैसे विविध व्यूह सभंवते । रचिळे आथी बुद्धिमर्ते । द्रुपदकुमर | ९४॥ जो कां तुकी शिक्षापिला । विद्या देऊनि कुरँठा केला । तेणे ह्या सेन्यासिंधु पार्खेरिला । देख देख ॥ ९५ ॥

1 &"४७ ककक »% ७. ७ कक ७ ककेक अलक & क शनन्केक' । ७ क कक्कर शनक क्य ७ ' कह. अकर ७७ क्क ७ कळ कि ७ “४४७७१० ४केकत काण्हाकाक कः ७ कनछ ७ ७ ७ ७७७ फरक क ७ केके ७७ के ७ ळक करके ७ ७ वित ककव ७ काक कक... कक ह ०4५७ ५ ७०९७ ७ ७ ७७-७७ककन्क कक

१ अडकला, २ उसळला. ३ शहाणा, ४ पंसरिला,

8१ छोक २-३ ) सोपानदेब-माघद नारावणदास-रंगनाय मोगरेकर,

होपानदेव-- “सोपानदेवी ”

संजय हाणे रायासी । पांडवसैन्य दृढ देखिळें परियेसीं । राजा दुर्योधन द्रोणाचायीपासीं । जाऊनि सांगता जाला ॥ २ ॥ द्रोणाचा्या हें पांडवसेन्य पाहे । द्रपदपुर्त्रे रचना केली आहे । हा तुझा शिष्य होये । बुद्धि अधिक ॥ ३ ॥

“/ ४./१४५/४६,४ ४. ५४४” ९.५४४४..४५७४९.../ १७४७७७७०४४ ४०”

प्राधव नारायणदास--“ नारायणकी्ति ”

ऐके धृतराष्ट्र पुसतां । संजय जाला बोलता । झगे ऐक गा नुपनाथा । कुरुक्षेत्रींचा समाचार ॥ ७१ ॥ सात अक्षोहिणी पांडवांचे दळ । रथ गज पदाति अश्व प्रबळ । चतुरंग सन्नद्ध झाळे सकळ । योडे वीर नामाथिले | ७२ ॥ ते सैन्यरचनेची कुतरी । अपूर्व त्रेलोक्यामाझारीं । कळिकाळासही आणिती हारी । ऐसे जेथे बलाढ्य ॥ ७३ ॥ ये सन्नद्ध तीचे उपपत्ती । सैन्य उचल पाहे कोरवांप्रती । इतु- कियांत दुर्योधन आति । सादांकित जाला हृदयीं ॥ ७४ ॥ तेव्हां तो राजा स्वये आपण । जाऊनि द्रोणाचायीपासी जाण । लगबर्गे बोलता जाला वचन । ते कैसे झणसी तरी अवधारी ॥७५(२)॥ अगा आचार्या है पेठे पाहे । पंडुपुत्रांचे सैन्य दिसताहे । ज्याच्या ठायीं थोरपण आहे । प्रतापयोगॅकरूनी ॥ ७६ ॥ त्याच्या चतुरंगदळाची रचना । अभिनवता उपजवी मना । तेथे सेनापती असे शाहणा । पुत्र द्रुपदरायाचा ॥ ७७ ॥ तो तरी तुझा शिष्य तू केला । परंतु ये समयीं विसरला । अलो तेणे द्रुपदपुर्त्रे तव शिष्ये, भला । हा असे रचिला दळभार ॥ ७८ ॥ बुद्धेलाघबाचिया परवडी । व्यूह योजिलासे कडोविकडी । जैश्ी प्रलयकाळींची मेहैडी । तैसी टोमे भासतीं ॥। ७९ (३) ॥

रंगनाथ मोगरंकर--“ चित्सदानंदलहरी ''

अहो पांडवां भीष्मादिकींकरून । दृष्टमय़ नाहींच निपटून । अदृष्ट भय अर्जैनासि भ्रांतीकरून । तेही श्रीकृष्ण निवारिती ॥ ५१ ॥ ऐसा पांडवांचा उत्कर्ष देखोनि अति । ' तु ' शब्दे बोळे धृतरार- प्रती । स्वपुत्र राज्य देतील हे रायाची भ्रांती । फेडी बचनोक्ती संजय आधीं ॥ ५२ ॥ रायासि आनेद उपजवितु । दुर्योधनाची दुष्टता असे बोलतु । संजय धुतराष्ट्राप्रति बोळे मातु । ते दत्तचित्त परिबेसा ॥ ५३ ॥ तंब संजय हणणे धृतराष्ट्रासी । दुर्योधन देखोनि पांडवसेनेसी । तत्काळ आला आचायोपासीं । मातु केसी करिता झाला || ५४ ॥ जैसे प्रळग्रकाळीं कृतांतमुख । पसरळें असे अति भयानक । ना तरी बडवानळ खवळला देख । तैसे सम्यक पांडवसेन्य ॥ ५५ ॥ व्यूहरचना करूनि अतिदुर्धर । रचिता झाला द्रुपदकुमर । जे देखोनियां दुर्योधन बीर । अति सत्वर चालिला ॥ ५६ ॥ ब्रोणनार्म करूनियां विख्यात । धनुर्विद्रेचा प्रवर्तक अद्भुत । त्याप्रति दुर्योधन असे येत । न पाचारित द्रोणासीं ॥ ५७ ॥ पांडवांच्या सैन्यात देखोनी । भयभीत झाला अंतःकरणीं । यालागीं द्रोणासी समीप न पाचारूनी । स्वयेंचि गजबजोनि गेला तेर्य ॥ ५८ ॥ भर्ये आपुलिया रक्षणार्थ । आचार्यांचे गौरष असे बाढवित । राजनीति बोले ' अल्प बहु अर्थ! । तेचि दत्तचित्त परियेसा | ५९ ॥ तोचि वाक्‍्यबिदषोषरूप बचन । बोलता झाला राजा दुर्योधन । ' पशयेतां' यया श्छोकापासून । करित निरूपण नवां *शोकी

७ अळा» ७७७९७० ७७ कक ळी कर कळ ७९१८ %७-० ००८-७%%० ७०८७७०७००७ ७७-७७ ळक कक क क > कक क ७७७७ ७१ ७-७ ७००७७७७ ७%% ७७-५७. ७ ७ क ७ ७-७. & ३ & क -कादा (७ न्यावी; क ७ -क9५% कक. 4० &%-७७ % क १७-७4 “८426: कक कण्व कक ७८७७ ७७% & ७ ७७७७७७ ७७७

१ पक्तीकडे, २ प्रकाराने, चातुयारने, २ ढगा, मेघ, ४ समूइ, तेग्ये, ५ निण्वाळ्स, द्‌

र

रॅगकाथ मोगरकर-रंमावठठभदास. ( भष्याय १ शज.

अप्लाय मड म काडा ७४४१.४”” ...”४..”४./१७४ ४.४. ४.४.” % “७ ७.१ "१ 09-४२ “४.९ ८९५१-४१ ७-४ ४.९४ ४-४%/४/४0 ७ €४१-४१./९. 9 / ९५१४. ५ “ ९./११०/९” ५.४४ ४ .« ४.४४.” ४७.४५. %.५४९./१४.५४४./१४-४ ७५९../४.५१४./ २७४१. ९५४ ४०४४-५९, ४०४७. ४०५ ४४१./४./ ७.” ४५७४७५७४४४.

॥ २६० ॥ ' तस्य संजनयन्हर्ष ! शोकपर्यंत । बोलता जाला थोर एकांत । पोटीं संदेह धरूनिर्या अद्भुत । भयशंकित बोले प्रीत्या ॥ ६१ ॥ झणे पांडवांच्या ठायी यावी प्रीती । आणि ते निकट शिष्य प्रिय अती । कृपाळु हृदय याचे तयांप्रती । युद्ध तयांप्रति न करी द्रोण ॥ ६२ ॥ ऐसिया संमावना करूनियां स्वचिर्ती । तैसेचि बोलता झाला द्रोणाप्रती । तयांची अवज्ञा सांगोनियां अती । क्रोध चित्ती उपजवितु ॥ ६२ (२) ॥ तंब दुर्योधन झणे जी सदरुरुमूर्ति । हे पांडवांची चमू पाहे पां महामति । हे आमचिथे सेनेत न गणिती । असे दिसती उभी पुढां ॥ ६४ ॥ अहो तुझांसारिखे अति सन्नद्ध । महानुभाव पराक्रमी अतिप्रसिद्ध । एकु एकु त्रेलोक्याचा करी बाध । ऐसे उभे सिड तुझी असतां ॥६५॥ ऐसिया तुझां सवोतें न गणून । युद्धाचंह्दी कांही भय न धरून । पांडवांची सेना देख ठिद्ध शेऊन । युद्धालागून उभी असे ॥ ६६ ॥ अहो अनेकां अक्षौहिणींसहित । दिसे दुर्मिवार है अत्यक्वुत । जेस काळदुर्ग असता चाळत । पाहे साक्षात्‌ सहुरुराया ॥ ६७ ॥ हें अत्यंत भयासुर दिसत केस । जाणो कृतांते मुख पसरिळे अते । मी तुझा शिष्य ह्णोनि आचार्य ऐसें । संबोधन असे या- लार्गी करितु ॥ ६८ ॥ तुझी साक्षात्‌ देखिलियानंतरे । तयांची अवज्ञा कळेल निधीरे । आझीच सांगतां तुझांस न वाटेल खरे । यालागी आदरें पहा हणे ॥६९॥ ना तू ऐसे झणसी जी सदुरुमूर्जि । जे आमुचेनी प्रतोकारू नदढे सर्वार्थी | यालागी अवशञा सहावी जे हे करिती । तरी महामती ऐेर्से न हझण ॥ २७० ॥ हें तंव तुझेनि शिष्ये रचिळें असे । शिष्यावारे सद्गुरूसी तरि आधिक्य सवोर्शे । या तुज निवारावया हे अशक्पर नसे । नको मानसं उपेक्ष यासी | ७१ ॥ आणि धुष्टयुम्न ऐसे नाम नेधोनी । द्रुयदपुत्र ऐर्वे झगे देषेकरूनी । द्रुपद पूर्वीचा वेरी हा हणोनी । क्रोध मनीं उपजवी द्रोणा ॥ ७२ ॥ ना शिष्य झणोनि हेळणा करिसी । तारे तो बुद्धिमंत असे गा परियेसी । द्रोण व्यासंग सांड्रानि त्वरेसीं । प्रवर्त युद्धासी तैर्से करितु | ७३ ॥ अथवा दुसरे ऐते असे व्याख्यान । हे * पाणु- पुत्राणां आचार्य ? संबोधन । पाण्डुपुत्राच्या आचार्या द्रोणालागून । दुर्योधन पाचारी ऐसे ॥ ७४ ॥ ही माझा कांही आचार्य नव्हे । हा पाण्डवांसी वर्ते अतिस्नेहभारवे । अर्जुन पाढिये यासी प्राण जीवें । ह्मगोनियां भावे संब्रोधन ऐेर्ते ॥ ७५ ॥ आणि तुकशियाचे वधाथे हा उत्न्न | झाला असेजी हा धष्टयरुम्न । तो कयेटे तुझा शिष्य होऊन । विद्याग्रहण केळे अते ॥ ७६ ॥ आणि तो केसा अति बुद्धि- मेत | तुझिया वधा्थ जे विद्या उयायभूत । ते तुज वैरियाचिपासूनि जाला घेत । शिष्य निश्चित होऊनियां | ७७ ॥ यालागी पाण्डवांची सेना देखोनी । तुज आल्हादु न व्हावा भ्रान्तिकरूनी । निगूढ द्वेष उपजवी ऐसे बोलोनी । धुतराष्ट्रालागूनी संजय सांगे ॥ ७८ ॥ अहो ऐसिया धर्मक्षेत्रासि पावोन । आणि गुरूच्याही ठायीं ऐसे दुष्ट मन । तयासि अनुताप उपजेल कोठून । ना राज्यसमर्पण करील ॥ ७९ ॥ ना तूं ऐसे जारे कांदी झगसी । जे एकु द्रुपदपुत्र तोहि अप्रतिदध सर्वोशीं । तेगें रचिले इ) व्यूह्रचनेसी । इतुकेनि भीसी तरी युद्ध कैसे ॥ २८० ॥ ना आमुचिया महाद्यरां- मवून । एखा तऱ्ही जिंतेऊ पाण्डवसेन्य । तरी त्यांचेही असती महाझ्यर दारुण । ते ही कोण परियेसी ॥ ८१ (३) ॥

रमावड भदास--“' चमत्कारी /--टीका तो झले देखोन पांडवदळभार । रथावरी दुर्योधन थोर । घराने आचार्य द्रोणा सार |) वचन त्यास

४९ काक २-२. ) रमाबद्ठभदास-दासोपंत. बोळतते ॥ २८ ॥ पहा पांडूचे पुत्र गुरुराया । ससेन्य धरूनि थाँया । रथ संजोगिले समुदाया- । मार्जी द्रुपदपुत्रही असे ॥ २९ ॥ तो तुझा दिष्य बुद्धिवंत । व्यूह-रचना जाणे संतत । आणिकही धनुर्बाडे अनंत । तुजलागोन सांगेन ॥ ३० ॥ दासोपंत--“ गीताणेव ”

इतु्ले आइकोनि बोलणें । संजयो तो काये ह्मणे, । ते कथा श्रवण करणे । श्रोतां सर्वशीं ॥ ८१ ॥ संजयो झणे गा भूपति, । करिताति चिंता जये अर्थी । तोचि वृत्तांत तुजप्रति । सांगिजेळ ॥ ८२ ॥ चित्त करूनि सावधान । समूळ आयक कथन । कौरवीं पांडर्बी रण । शोभर्ळे असतां ॥ ८३ ॥ तदा तेणे काळें तये रणीं । मांडले असतां मांडणी, । विचारूनि आपुले मनीं । परदळे अवलोकी ॥ ८४ ॥ [ दुर्योधनो राजा ] कौरव राजा दुर्योधनु । जो कीं तुझा नंदनु । अरिव्गपंचाननु । प्रतापिया ॥ ८५ ॥ तंव तेथे वर्ते कैसे । तेचि आतां परियेसं । सांगिजेल उल्लार्से । मनाचेनि ॥ ८६ ॥ [ पांडवानीकं ] पांडवसेन्य अपार । दृष्टी पडिले समोर । ते पे केसं समग्र । तेर्णे काळे ॥ ८७ ॥ [व्यूढे ] दळ तंव ते असंख्यात । रचने रचले समस्त । पवना न फुटे तेथ । मधूनि जावया ॥ ८८ ॥ मेघांची जैशी गगनीं । निबिड दाटे मांडणी । तैसे उंचावले रणीं । दिसे पांडवतैन्य ॥ ८९ ॥ अनेकत्ब येकवटर्ले । मग त॑ अखंड जालें । सैन्य रचने आलें । फुटेचिना ॥ २९० ॥ ऐशिया निबिडा निकटातें । राया अवधारीं निरूतें । रचल्या पांडवसेन्यातं । तेणे काळे ॥९१॥ [ शृष्ट्वा तु] निधार॑ देखोनि नयनीं । दचकला स्वता मनी । दुर्योधनु तो तेथूनि । काय करिता जाला ॥ ९२॥ [ आचार्यमुपसंगम्य ] द्रोणाचार्यो विद्यागुरु । कोरवमान्यु प्रवरु । तयाप्रति सत्वर । जाऊनियां ॥ ९१ ॥ [ वचनमत्रवीतू] बोलता जाला वचन । अत्यंत आश्रचर्येकरून । कांही धैर्यांपासाव मन । चळे तयाचें ॥ ९४ ॥ अभेर्यवंतार्चे बोलणें । वेरियाचे बल वर्णणे । क्षणक्षणां अवलोकर्णे । भयस्था बुद्धी ॥ ९५ | सैन्याचा अनुमानु कीजे । युद्धाची त्वरा सांडिजे । विचारी मन घालिजे । परदळ देखोनि ॥ ९६ ॥ द्ृदर्यींचें धेर्य सुटे । ते राखिजे वाचेचेनि नेटें । अभयकाराचा प्रगटे । उगाचि शब्दु ॥ ९७ ॥ बोलोनि धैर्य दाखवणे । दाखवूनि येरां उपजवर्णे । नाहीं तो पदार्थ आणणें । ऐसे होये ॥ ९८ ॥ वर्णिजे परदळाची रचना । आंगवण तुळिजे आंगवणा । ध्यानाचे लागे नयना । ते धैर्य नाहीं ॥ ९९ ॥ स्वेद कंप देहीं उपजती । न साहे दुजयाची उक्ति । भय दावितां चित्तीं । भर्याच उपजे ॥ ३०० ॥ अर्भर्ये वाटे अभय । भर्ये वाटे सत्य भय । परवचर्ने ते येर्य । जाणावे सुटठें ॥ १ ॥ बहुतांशी निश्रर्‍यो करणें । न पुसत परबळ सांगर्णे । धैर्यापासाव सुटणे । ते ऐस आहि ॥ २ ॥ कांती्ते सांडी वदन । हृदयी स्पंदती प्राण । वागविले तेसे करचरण । वागतीचिना ॥ १ ॥ मार्गे पुढे पाहे लागे । येकाचा आधारू मागे । तै धेय सांडिले अर्ग । ऐसे जाणावे ॥४॥ उगाचि वाटे प्रासु । कांहीं न वटे संतोषु । निःशेषु होय उल्लासु । वैर्यवीण ॥ ५ ॥ घैयोच्या जाण बोहैटीं । साम्यॉच्या येती गोष्टी । पुरुषार्थ कपा्टी । पडोनि जाये ॥ ६ ॥ फारही थोडके दिसे । आपुले बळ परियर्से । आणि परवच आवेश । पावळें गमे ॥ ७ ॥ ऐशी अधेर्याची लक्षणे । अश्रू तो येकु जाणे । येरा अनुभवाकारणें । नसे कांही ॥ ८ ॥ तैस जालें दुर्योधना । देखोनि पांडवांची सेना । तो आश्चर्यवंतु मना- । माजूनि जाला ॥ ९ ॥ मग द्रोणाचायांप्रति । परसेन्याची महती । आपण होऊन

र्फायदा ७ ककन्क कळ (७ ७ ०.कक कळक क > > कळक क ७ कळ कक ७.

१ ठिकाणीं. २ धनुर्विद्रेत शहाणे, ३ उतरण्याने, कमीपणारने, ४ सामोपचाराच्या,

कच्या %कक नक. ७.० ७५०-७५७७-०-७ ७७ ककव के ७-७ कक ७ ८ १७७ २७-०-कनकककक ७ कळक कळक

4:

दहखोपंत, ( अध्याय १ छा.

टक टा टययनाडाटकययायाकयर यक

१२७ क” ४७/७४/४७४९. "७४0 ७०१०७४ 9 -/ 0१७ ४ ४७० ७ २७४७” ७०४७... './%७ ९. ४७ १ ७४ "२७४ ४. /७/”%..” क” ४. ७. २” ७७ ४ २०४०७ ४ ७४ 0.8 २७४ ४० क” १९” २.५ ४.” ५.” ०० ४.७” १५. ५... ४.४४.” २». ४. ४.” ४” २.४७,” २८५ १८४ %./ ४७७ ४ ४.५४ ४७.४ ४.४४. “ ७०४७”

भूपति । राजा बोलिला ॥ ३१० ॥ तोचि कैसे वचन । राया देई अवधान | सांगिजेल येथून । संजयो झणे ॥ ११ ॥ जें वचन आइकतां । करावीचि नलगे चिंता । परंतु तुझा मोहो ममता । विचारु नेघे ॥ १२(२) ॥ [हे आचार्य ] सन्मुख उभा राहोनि । अहो जी आचार्या झणोनि । दुर्योधन तो वचर्मी । बोलता जाला ॥ १३॥ [ एताम्‌ ] धर्म तो अवघेयां वडिल । अर्जुन धनुवांडां कुरालु । भीमसेनु अति बळु । प्रातिमौून्यु ॥ १४ ॥ नकुल सहदेव धाकुले । परंतु आंग- वणा असती आगळे । हे पांडूचे पुत्र कथिले । पांचही जण ॥ १५ ॥ राज्याचेनि अभिलाष । रणा आले रोषावेशे । द्रोणाचार्या परियसे । ययां वेरियांची | १६ ॥ [ चमूं पर्य ] सेना पाहे असंवर । आतां ते केशी आइके उत्तर । माते पाहतां साचार । दिसो आठी ॥ १७ ॥ [| महतीम्‌ ] रण पांगर्ळे अपार । बळवंतचि दिसती समग्र । रणी न टळती जुंझार । ऐसे बाटे ॥ १८ ॥ पार्यी तोडर ब्रीदावळी । वारू हिंसु करिती अंत्राळीं । तेणें शब्दे टाळी । बैसी आली ॥ १९ ॥ दणदणा बाजे धरणी । हृदय थरारी तेणेंकरूनि । उलंडे नकी मादी । ऐसे वाटे ॥ ३२० ॥ गज रथ वारू बीर । चतुरंग सेन्य अपार । नार्दे कोंदाटळें अंबर । शब्द न कळती ॥ २१ ॥ दणदणा धांवे पायदळ । वार्ईेवांचे वाजती तर्ळे । धडघडाटे केवळ । दाब्द रथांचे ॥ २२ ॥ नाग गर्जती सत्राणें । वीरांची होती गर्जने । ऐसे ते शब्द गगर्ने । सांटतीचिना ॥ २३ ॥ धुळोरा उठिला गगनीं । सर्या लोपल| तेर्णकरूनि | तो पवनं हाला येर्ञान | आझांबरि पडे || २४ ॥ प्रळय- काळींचे जलधर । तेस दळ एकत्र । हें देखोनि अंतर । धैर्य सोडी ॥ २५ ॥ वुरूनि पहार्वे दृष्टी । तंब भय प्रवेशे पोटीं । सहसा न पडावी गांठी । ऐक वाटे ॥ २६ ॥ येथचि आकझीं रहार्वे । तेथेचि तेही थोकारव । ऐसे घडे ते बरवे । परि घडावे कीं ॥ २७ ॥ असंवर बळाची उकळी । वारू न थरती भूमंडळीं । योद्धे आंगवण आगळी । बोलती बहुसाल ॥ २८ ॥ आहकांसन्मूख चालतां । नाही भय आणि चिंता । मुखांवारि लक्ष्मी समस्तां । शोभती असे ॥ २९ ॥ नारायणु जया सारथी । काय वर्णू तयांची महती । आही शिष्य, ते शोभती । गुरूसमान ॥ ३३० ॥ येका केशवाचेनि बळें । व्यापिली काये तयांची स्थूळें । त्रह्मांडा ऐशी विशाळ । उलंडिती ते ॥ ३१ ॥ गजांचिया थाटांवारि । सिं वालती जया परी । तैसे हे आमुचे वैरी । आहांवारे आले ॥ ३२ ॥ शस्त्रांपासाव तेज तळपे । तें देखोनि देखर्णे दिये । रवि्बिंबर हरपे । तेर्णे प्रकार्ह | ३३ ॥ उंचे भूमिके राहवले । उधडूनि वरि चालिले । क्षणेकु असती वेगळे । तंव्चि बरें ॥ ३४ ॥ [| तव शिष्येण ] दळवैय्री येथ पाहतां । तुझा शिष्यु तो स्था । कवणु झणशील तरि आतां । सांगिजेळ ॥ ३५ ॥ ([द्रुपदपुत्रेग ] जो राया द्रपदाचा नंदनु । नाम विख्यातु धृष्टयुम्नु । तेणें यये सेन्यी गुणु । दाविला ॥३६॥ [व्यूढां] चतुरंग पांडवांची सेना । तिची केलो रचना । आतां तो कैसा दळवैपणा । ऐसें जें पुसाल ॥ १७ | [ धीमता ] तरि कुशलत्वाची जो खाणी । विवेकाची सवे करणी । संम्रामविषयीं शानी । दुसरा नाहीं ॥ ३८ ॥ भूमिका जाणोनि ते साधिली । दळाची मांडणी मांडिली । पवनीं न फुटे फळी । ऐें्व केले ॥ ३९ ॥ थौंगीं थोंगीं इतर । राजे जे तयांचे भार । आमुते लक्षूनि समोर । उभे केले ॥३४०॥ उभय भारांचां संकटी । रीघु करूनि पाहिजे दृष्टी । तंब तिये संधीचां दोवटीं । मध्ये भारू ॥ ४१ | फळी फोडूनि जेणे जावे । तेणे खोळेतिचि पडार्व । मागुर्ते परतोनि न यार्वे । ऐस केर्ठे ॥ ४२ ॥ आणि पुढील मार्गे जाला । तो मागिलीमागूनिहाला । ऐशी अपूर्व कळा । भाररचनेची ॥ ४३ ॥

की 011. ाखखागययग्गयजाख्रयबझकिवष आया >> ०-२-८००. (७-०. कनक आनक ७७७.

क काचकरकरवर् क 3 कक्कय्या ी ुडिंड्ग््ग््गामम्ब्ग बड अ डिथि खे

१ अप्रातिम, २ आकाशांत, २ प्रथ्वी, ४ घोड्याच्या टापा. ५ हत्ती, ६ सेनापति

|:

श्लोक ९-३ ) दासोपंत-बाममषेडिंत.

५*./२./४/ १-/॥५/९६./१../"१५./ ४/ १ /”५/../ ५.५१,/९.५%,/ ५४५.” ०/*/” “९६. »/२ "२. ४४४ << ५८४. ४५-४४ ४४४..४-/ ६.” :.” ७ / ४. ७.५ ९.५१ ४४.४९.” ./४१०४१ ४४ *६/४.* ५५ १८ ५.९५ ४/४/ “४५/४६/५१४५ 0४ ४४.५ ४७५ ४ ८ ४५ “४६” ५” १-४५.॥१*.//१ / -£ ४. ४४ ४७ २४१८४४” -“”४./४%, ४.” २८/४४/0४४४.” ३

ऐसा फांकूनि येरु भारु । मध्ये स्थावारेला राजभारु । तेथिंचिये रचनेचा प्रकार । तो काये बोलावा ॥ ४४ ॥ पुढें तळप ते वारुवांचे । दाविती वेग अश्वांचे । शब्द बोलती पेजेचे । उपनविती आविश ॥ ४५ ॥ तेहीं कळीतांचे काढावे । परावे दळ फोडावे । युद्ध नेऊने घालावे । मागिलांवरि ॥ ४६ | तंव मागील केशी रचना । आचार्यो आणावी मना । बापु बापु शाहणा । दळवे तो ॥ ४७ ॥ हत्ती थावरूनियां विशाळ । मध्ये मध्ये पायेदळ । येके येकार्ते बळ । ऐसे केलें | ४८ ॥ गजदळा रक्षण पायांचे । पायदळा दुर्ग गजांचें । ऐस मत युद्धाचे । आदरिलें तेही ॥ ४९ ॥ जंववरि नेहेदु पडे । तंब ऐसेचि युद्ध ह गाढे । मग गज गजां सोंडादंडे । पोलित असतां ॥ ३५० ॥ पायदळा मागिलांचा आधारु । गजांमार्गे हयभारु । तोचे हाके आवरू । भंगालिया संग्रामा ॥५१॥ अश्वारूढ बीर टणक । पाठीशी घाठूनि तेही लोक । गजां आंगेंचि प्रमुख । चालावे परदळ ॥ ५२ ॥ अश्वगती युद्ध कारिवां | गजगाते राहिलिया समस्ता । महा घोर युद्ध करितां । न टळावें माघारे ॥ ५३ ॥ मुद्वल तोमर फरा | खडूगाचे ह्याणिती अवश । गदायुद्ध असमसास । ऐसें प्रवर्ततां || ५४ ॥ राहिल्या अश्वगती । बीर वीरां मिडती । नेटांचे पायां येती । सत्बवंत || ५५ ।॥ भंगलिया अश्वदळा आधारू । मार्गे रथांचा असे भारु । समस्तु भंगला परिवारु । तेथ राहे ॥५६॥ मग रस्त्रास्र्‍योगे प्रवीण । प्रेरू जाणती बाण | विद्यामंत्र आंगवण । येणेयोगे ॥ ५७ ॥ ऐशी हे दळाची स्वना । सर्वथा न कळे आना । तुझा शिष्यु द्रोणा । झणोनि भला || ५८ ॥ माते दृष्टी पाहतां । दुर्गम तंव माने चित्ता । परंतु येक आतां । विन- वितु असे ॥ ५९ ॥ तुवां पहावे स्वर्ये दृष्टी । गोष्टी जाणवेल खरी खोटी । बुद्धि आठवेल ते पोर्टी । आपुलांचि राखावी । ३६० ॥ आधीं दृष्टी अवलोकावे । मग विचारेंही पहार्वे । टिके तोचि कराव । येथ आपण ॥ ६१(३) ॥

कासोपंल--“ गीताथेधोधचंद्रिका ?

इतुलें रायाचें बोलणे । परिसोनि सावधानपणें । संजयो त्याप्रति वचन । बोळ्ता झाडा ॥ ३९ ॥ पांडवसैन्य रचले । देखोनि समीप पातले । राजा दुर्योधनु तो येणें काळें । काय करिता झाला ॥४०॥ वेगेश्ीं रथ पेलून । द्रोणाचार्योप्राते जाऊन । बोठता जाला वचन । तेचि केसें ॥ ४१ ॥ दुर्योधनु हणे महाबीर्या । प्रतापे तपतया श्रीसूर्या । माझें बचन द्रोणाचार्य । अवघारीं पां ॥४२॥ हे पांडवांची थोर सेना । पाहे चालली आंगवणा । अवलोकीं पां अनुमाना । करी येथ ॥ ४३ | आतां ते सेना कैसी । सांगिजैल तूं परियेसी । कां तें अवगमिली तैसी । अनुवादेन ॥ ४४ ॥ बुद्धीचा पूर्ण सागरू । राया द्रुपदाचा कुमरु । धृष्टयुम्म पवित्रु । शिष्य तुझा ॥ ४५ ॥ तेर्णे हे रचिली सेना । मानवलो मी चतुरपणा । दळबाई होये शहाणा । पांडबांचा ॥ ४६ ॥

यामनपोडल--'“ यथाथेदीपिका ”

व्यूहरचनेर्न राचिले । ते पांडवांचे सैन्य देखिळें । देखोने दुर्योधन काय केलें । संजय झणे ते आइक ॥ ५९ ॥ तेव्हां राजा दुर्योधन । द्रोणाचार्योप्रति ह॑वचन । जवळी येऊन भाव गहन । बोलता जारा ॥१६०॥ अजी आचार्य मोठी हे । पांडुपुत्रांची सना पाहे । व्यूह रचनेने रचिली आहे । तुझ्याच शिष्ये ॥ ६१ ॥ जी तुमचा शिष्य परी । तुझापरीस शाहणा भारी । हा माष घरूनि अंतरी ।

बामनवंडित-अच्युताश्रम-निवृसिदेव-उडजचिद्वन-माधव ( अध्याय १ ळा.

*%-४../९% ८४.४४. क्क ४.४७ ४५४ ७.४” ७.४ ४४४ ७४./७९.८४ ९. ५४४७, ९७४ ४५५ २७४ ४८०४४५१ ४1४.” *-/*- *-/% %-४ “१. ६-४. <- ४/१* ४-४. ९ ४९. ९.५४.” ९” ६५ ९४.५४” ५ /४८१ २५४४-५८ ७ ४१-४४ ४४४. ४५१५. *५४-५४९./४४१. ९४५. ४४४४५४४. ५५/९५/४५/%-/४./१४.”४./ ४७.०७

बुद्धिमंत झणे द्रुपदपुत्र | ६२ ॥ कीं तुमच्या वधालागिं वैरी । द्रुपदपुत्र उत्पन्न करी | तो तुमचेच पाय धरी । विद्या सांगा हमणोनि ॥ ६२३ ॥ तो बुद्धिमत हणे द्रुपदपुत्र । तुझी शहाणे नव्हां अणुमात्र । कीं आपला मृत्यु तो पात्र । केला इस्त्रास्रविद्येशीं ॥ ६४ ॥ भाव कीं या महत्कार्या । झणीं ऐसाच आचायी । असावध होसी गुरुवर्या । झणोनि व्यंगोक्ति बोलतो ॥ ६५ ॥ आतां तरी सावध राहे । झणोनि झणतो हे वीर पाहे । कीं बहुतेक जो तो आहे । महारथी यांत ॥ ६६ ॥

अच्युताभश्रम--“' बालवोधिनी ”

संजयो झणे राया ऐक । देखिले पांडवांचे कटक । जे व्यूह क्र्म राहिठे निक । त्यांते देखोनि ॥२२॥ दुर्योधन काय करिता झाला । द्रोणाचायाजवाळि गेला । मग काय बोलता जाला । राजा वचन ॥२३१॥ आचाय पांडवसैन्य पाहे । व्यूहकर्म मांडिले आहे । धृष्टयुम्ने महा थोर हॅ । तुशियानि रिष्ये ॥ २४॥ तो बुध्दिमंतु महावीरु । चक्रव्यूह-रचना-चतुरु । अनेकीं युक्ती युद्ध करू । जाणे तो ॥ २५ ॥ ऐसेनि तेणे ऐक । रचिले असे कटक । तेथे असती वीरनायक । त्यांतें सांगेन ॥ २६ ।॥

निषृसिदेव देखोनि पांडवसेन्य सुरचित । आचार्योप्रती जाऊनि त्वारित । राजा दुर्योधन यथोचित । बोलता

जाला ॥ २ ॥ राजा झणे पाहे पां आचार्या ईत । सुरचित पांडवसेन्यातें । द्रुपदपुत्र धीमंते । तुझियानि रिष्ये ॥ ३ ॥

डद्धवचिद्न

सवाईः:- पाहुनि पांडवसैन्यविभू हृढ राव सुयोधन जो गुढबुद्धी भ्रीगुरु-द्रोणरथानिकर्टी मग येऊनिया शिरिं पाऊल वंदी ॥ जोडुनिया कर किंकर त्यापारे बोलत वाक्‍्यपरायणबुद्धी । ते तुजला करथु गुह्य सविस्तर सावध बैसुनि ऐक त्रिशुद्धी ॥ २॥ पाहि झणे गुरुवर्य कृपानिधि पांडवसैन्यविभू रणरंगीं । रचियेळ॑ दळ जोथेल तेथाचे फार भयंकर युद्धप्रसंगीं ॥| जो द्वुपदात्मजञ शिष्य तुझा गुढ सेन्यपती तिकडे हारेसंगीं । युद्धविशारद शुड मर्नी बहु बुडिमतांतहि श्रेष्ठ निसंगी ॥ ३ ॥

भाधघव--( तंजावर प्रत )

संसाराचा विवेके जय करी । झणोनि संजय जो नामधारी । तो धुतराष्ट्रासी वदे बेखरी । कुरक्षेत्री वर्तते ते ॥ ४ ॥ देखोनि पांडवांचे सिद्धभार । दुर्योधन योजका नरेश्वर । द्रोणाचार्यापासी येऊनि उत्तर । राजा सादर बोलता झाला ॥ ५ ॥ पाहाजी पांडुनंदनाची । आचार्या महती चमू साची । रचिली धृष्टयुरम्ने ज्याची । बुद्ध युक्ताचे जो शिष्य तुमचा ॥ ९ |

| ठ्ऊ छोक २-३.) रत्नाकर-हरिपॉडित-मुक्तेववर-तुकाराम-बामन-मोरोपंत.

० पणी ण पला पाप एणाप प?) २१)ी?"ी?2टी

२.४.” ४.५ ४०७ २.५” १.” ४ ४४७८७” १८” १५१” ५ ७८ ४५ 042 २ २. २.” २८/६-” ४” -“४ / २.५ .“ १.४४. ४४ ४.” ५.४४. ९.” १ / २.” ४९.” ५ ९.४५ ४9. ४.४४ २.४४.” ४१४४ ४९.५४४९ ५४% ४४ ४.४५ 0४.७ ९०४/१५/ “७. ४४ ०४१४..४ ४.५४ १७४ ७७४ 00013

रत्नाकर--“ रत्नाकरी ?

पांडवसेन्यालागोनि । दुर्योधन देखोनि न्याने । आचार्यापासीं त्वंर जाऊनि । राजा वचन बोलिला

॥ २३ ॥ देख पंडुपुत्रांचा । आचार्य, समुदाय सेन्याचा । विहु रचणार पुत्र द्रुपदाचा । जो शिष्य तुमचा धीमति ॥ २४ ॥

हरिपॉडित--'“ गीताथेप्रकादा

इंद्रवज्ा:- संजूत ठालें परसेन्य जेव्हां । देखोनि दुर्योधन शीघ्र तेव्हां | द्रोणाचिया जाउनि संनिधानीं । जे बोलिला ते परिसे स्वकार्नी ॥ ६ ।। मोठें गुरूजी दळ पांडवांचे । चातुये देखा द्रुपदात्मजाचे ॥ केला तुझी शिक्षित जो प्रमाणें । ह्या व्यूह तेणें रचिळा सुजाणे ॥ ७ ॥

मक्तेश्वर--“ मुक्तेश्वरी ”

संजय झणे रायासी । पांडवसेन्य परियेसीं । राजा सागे द्रोणासी । तयाजवळी येर्ञांन ॥ २ ॥ आचाय पांडवसेन्य पाहे । द्रुपदपुर्त्रे रचना केली आहे । तुझाच शिष्य होये । बुदधिबळे अधिक ॥ ३ ॥

तुकाराम--( पांडुरंगदास )

अभंगः- हांसोनि संजय बोळे ऐक राया । पांडवी सनिया बळिवंत | निजबळदर्प चढला अभिमाना । दुर्योधना येणें गुरूपासीं ॥ दास तुका बोले द्रोणाचे संनिध । राजा उपबोध करी काय ॥ २ | पाहाजी पांडवसेनासमुदाव । सजवीला जीव ध्यावयासी || दास्त्रे कवचे टोप ळेऊनि सजिले । उतावेळ भले झुंजावया ।॥ आचायी शहाणे नव्हत पांडव । परी राखी नांव धृष्टयुम्न | शिष्य हा तुमचा विद्या तुह्ली दिली । उपकारा आलो ऐसे जालें || द्रुपदाचा पुत्र अभिगर्भी जाला । बुद्धीमध्ये भळा तका हणे ॥ ३ ॥

धामन--( शांडिल्य )

अनुष्टुपुः- रचिळें पांडवदळ ते दुर्योधन देखुनी । राजा वचन हें बोळे द्रोणाजवळ येउनी ॥ १६ ॥ पाहे ही पांडवी सेना आचार्या थोर जे बहु । तुझ्याच शिष्ये रचिली शहाण्या द्रुपदात्मजे || १७

मोरोपंत

आरयाः- तेव्हां पंडुसुतांची पाहुन सव्यूह सेन्यरचना ते । वेगीं द्रोणाजवळीं येडनि बोले नृपाळ वचनार्त ॥ २ ॥

४८ मोरोपंत-बामन ( शिजोत्तम )-श्रीज्ञानेश्वर, (अध्याय १ ला.

“२४/४६/४४४७” ४./४../ ४.५. ४./१९.५१९.५ २. ४४ ७. 0.”

२.९४.» ४.०४.” '५.४९७,४ २५८८०५२.” /२५///%७//४...* ७४१७. >.”

हे आचाया स्वामी पांडवसेना पहावया शार्ने ।

धृष्टयम्ने व्यूहा रचिले शिष्ये तुझ्याच सुज्ञारने | ३ ॥

१4 6 ४ ० ३ ७ १6७ ४३ ०१ ०१३6७ १३ ०१३ ०३ ७० ३१ रचले पांडवबळ ते दुर्योधन देखुनी तया काळीं ।

तो राजा वचन असे द्रोणाच्याजवळि येउनी बोले ॥ २० ॥ पाहे हे आचार्या पांडवसेना पुढे उभी मोठी ।

रचिली द्रुपदसुताने रशिष्ये तुझियाचि बुद्धिसंप्ने ॥ २१ ॥

यामन--( द्रिजोत्तम )

संजय बोले धृतराष्ट्राप्राति । पांडवांचे सेन्य व्यूह्गति । रचिले देखोनि द्रोणाप्रति । जाऊनि दुर्योधन बोलता जाला ॥ २ ॥ पांडवसेन्य पाहि गुरु । तुझा शिष्य बुद्धिसागरु । पृष्टयुम्न द्रुपदाच्चा कुमरु । तेणे व्यूह रचियेला ॥ २ ।|

अत्र शूरा मरेष्वासा भीमाजुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्रव द्रपदश्च महारथः ॥ ४॥ धृष्टकेतुश्वेकितानः काशिराजश्र वीर्येवान । पुरुजित्कुंतिभोजश्र शेब्यश्व नरपुंगवः ॥ ५ ॥ युधामन्युश्व विक्रान्त उत्तमौजाश्व वीर्यवाच । सोभद्रो द्रोपदेयाश्व सवे एव महार्‍रथाः ॥ ६॥

अ्थेः-“या पांडवांच्या सैन्यांत युद्धामध्ये 'भीमाजुनासःरखे महाघनु- धेर व शर असे वीर आहेत. युयुधान, विराट, दृपद असे महारथी; धष्टकेतु, चेकितान ब काढिाराजासारखे बीयवान; पुरुजितृ, कुतिभोज, दोडज्य यासारखे नरपंगुव; विक्रमदाठी उत्तमौजा, वीर्येवान युधामन्यु, सुभद्रेचा पुत्र व द्रोपदीचे सवे पुत्र येथे आहेत आणि हे सवेच महारथी आहेत.

श्रीज्ञानेश्वर--“ भावाथेदीपिका (ज्ञानेश्वरी ) ”

* आगणिकदह्दी असाधारण । जे रस्त्रास्री प्रवीण । क्षात्रघर्मी निपुण । वीर आहाती ॥ ९६ ७ जे बळें प्रोढी पोरुप । भीमार्जुनासारिखे । ते सांगेन कोतुकें । प्रसंगेचि ॥ ९७ ॥ एथ युयुधान सुभद॒ । आला असे विराड़ । महारथी श्रेष्ठ । हृुपद वीरु ॥ ९८ ।॥ चेकितान धणकेतु । काशिराज- वीर बिक्रांतु ।

४९ शाक ४-६ ) श्रील्ञानेधर- सोपानदेब-माधव नारायणदास-रंगनाथ मोगरेकर

नणाणा आयक... आद्या. कायक. योक कल द.म. क कक. ते.

न्न अननल क £ २ २.४४. “१ /१*-/ ५५ पी य न) > की *्* ् “४-४. -€१५/€१ / ४-४ ४५-४५. “४.

उत्तमौजा नुपनाथु । शेब्य देख ॥ ९९ ॥ हा कुंतिभोज पाहे । येथ युधामन्यु आळा आहे । आणि

पुरुजितादि राय हवे । सकळ देख ॥ १०० |॥ हा सुभद्राह्ृदयनंदनु । जो अपर नवाजुनु । तो अभिमस्तु ह्मणे दुर्योधनु । देखे द्रोणा ॥ १ ॥ आणीकही द्रोपदीकुमरु । हे सकळही महारथी वीरु । मिति नेणिजे परी अपारु । मीनले असती ॥ २ ॥

भ्‌ व ६६ उतो यी हक

सापानद<व-- सापानदवा पांडवसैन्यीं बीर जाण । युद्ध करणार भीमार्जुंन । तयासमान विराट आणि युयुधान । द्रुपदही महारथी ॥ ४ ॥ धष्टकेतु चेकितान । काशिराजा वीर्यवान । पुरुजितु आति तीक्ष्ण । कुंतिभोज रोब्य हे नराधिपति ॥ ५ ॥ यथामन्यु पराक्रमी बहुत । उत्तमौजा वीर्यवंत । सोभद्र आणि द्रौपदीचे सुत ।

सर्व हे महारथी ॥ ६ ।॥

साधघ नाराथणदास--'' नारायणकीति ” कडकड ििलगस्््््ग््गग्याखययखि्याआजयखआधयाधवाायाािअामाााायपप्या

हें पांडवदळ येथे थोर । मीनले असती महाधनुधेर । समरंग योद्धे महावीर । भीमाजुन मुख्यकरूनि ॥ ८० ॥ येथे युयुधान विराट नुपती । आणि द्रुपद महारथी । निजबळप्रतांपे आळे असती । सैन्य संप्रती घेऊनी ॥ ८१ ॥ धष्टकेत आणि चेकितान । काशरिराजा वीर्यवंत जाण । प्रतापे शोभती पूर्ण । तिघेजण पाहे पां ॥ ८२ ॥ पुरुजितू आणि कुंतिभोन नुपती । शेब्य बळियामाजि श्रेष्ठ अती । यांचां ठायीं दृढतर वृत्ती । संग्रामाची दिसतसे || ८३ ॥ युधामन्यु आणि विक्रांत । उत्तमौजा वीर्यवंत । हे दोघेही नुपनाथ । सुशोभित वीरश्री या ॥ ८४ |॥ अभिमन्यू सुभद्रेचा नंदन । जो दुसरा सहखार्जन । धाकटा परी अति गहन । शौयसंपत्न दिसतसे || ८५ ।॥ पेल द्रौपदीचे कुमर । स्वामी तूं पार्हे सादर । बुद्धि अत्यंत करूनि निर्धार । आले असती संग्रामा ॥ ८५ ॥ ऐसे हवे सकळ महारथी । पांडवदळीं मीनले असती । असो हे आतां आपली सैन्यस्थिती । अवधारी जी आचार्या ॥ ८७ ॥

रंगनाथ मोगरेकर--“ चित्सदानंदलहरी

तेचि आतां शहोकत्रर्येकरून । वीर सांगेन त्यांचे अति दारुण | जे कां असती भीमाजुनसमान । एकाग्र मन करूनि आइका ॥ ८२ ॥ अहो यया पांडवाच्या दळी । एकु पृप््यम्नी नाहीं बळी । ऐसी अनेक वीरमंडळी । काळासी आकळी एक एक ॥ ८३ ॥ हणूनि हे उपेक्षणीय नव्हती । यांसी युद्धप्रयत्न करावा स्वार्थी । आतां द्र तेही सांगो तुह्यांप्रती । एकाग्रचित्त परियेसा || ८४ ।॥ जयांचे धनुष्यचि उचलावया । सामर्थ्य नाहींच कोण्हाही राया । सामर्थ्ये कोणा सज करावया । परी सदुरुराया, वीरधीर ऐसे ॥ ८५ ॥ महाधनुष्यघ्त तरी अति कुशल । युद्धाच्या ठायी अतिदाये प्रबळ । भीमाजुनासारिखे जयांचे बळ । अति निमेळ पवित्रपणे | ८६ ॥ तरी युयुधान हझाणिजे सात्यकि जाण । दुसरा विराट बौर अतिदारुण । आणि द्रुपद तुझा शत्रु जाण । महारथी पूर्ण थोर वीर | ८७ ॥ अथवा युयुधान बिराट द्रुपद । हे तिघे महारथी जाण प्रसिद्ध । आणि धृष्टकेतु चेकितान अति प्रबुद्ध । जाणती युंडंकळा खर्ब | ८८ ॥ तिसरा काशिराज नुपति । हे वीर्यवंत तिघे पराक्रमी अति । पुरुजित्‌ कुंतिभोज शेब्य सर्भार्थी । थोर अति नरामाजी ॥ ८९ ॥ नरपुंगव ऐसे विशेषण । तिघांही वीरांचे अतिभूषण । आणि ७

(5 रॅगनाथ मोगरकर-रमावदठभदास-दाप्तोपंत. ( अध्याय १ ला.

--न-*------५५-------:-५:-० ८८-५५ ० णन “२ तट “६.४४.” १४५८” /% “४, १ 7४/४ “२ शा. ४/* ६.” » / */% २.८ "५_ ५ ४. /२ /२ /२ » ५./४.४४ “7०” १...

युधामन्यु अतिविक्रांत दारुण । उत्तमौजा जाण वीयंवंतु ॥ २९० ॥ अथवा सवही सर्वोरची विशेषर्णे । एक एकाच्या प्रतापे त्रेलोक्य ठेंगर्णे । तैसाचि हा सुभद्रानंदन जागरणे । कुतांतपणें तिष्ठतु असे ॥९१॥ अहो सुभद्राहृदयनंदनु । हा महाप्रतापी दुसरा अर्जुनु । तो बीरांमाजी श्रेष्ठ अभिमन्यु । तेजे भानु तैसा दिसे || ९२ ॥ आणि द्रौपदेय जे द्रोपर्दाचे कुमार । प्रतिविंध्यादिक पांचांचे पांच वीर| ''च ! कार मूळीं असे तयाचें अर्थांतर । अन्यकुमारही होते तयांचे ॥ ९३ ॥ तरी धर्मराजाचा प्रतिविंध्य जाण । भीमसेनाचा सुतसोम दारुण । अर्जनाचा महावीर चित्रसेन । नकुळाचा पूणे दातानीक |॥ ९४ ॥ सह- देवाचा पुत्र श्रतकीर्ति । हे पांचही द्रोपर्दांचे पुत्र महामति । पांचहीजण हे जाण महारथी । जेसी मूर्ति पांडबांची || ९५ ।॥ पांडव्यराज घटोत्कचादिक । पांचांहि बंधूंचे पुत्र सकळिक । आणिकां स्त्रियांपासूनि उत्पन्न देख । नामविदेष लिहावा किती ॥ ९६ ॥ पांचही पांडव अतिप्रासिद्ध असती । ते तरी ठाऊ- केचि आहेति तुह्यांप्रती । हणोनि तयांची नामे छोकोक्तीं । नाहीं उक्ती मूळग्रेथीं ॥ ९७ ॥ झणोनि सप्तदरा वीर महाथोर । तुजप्रति वाखाणिळें अति घोर । आणिकदहि तयाचे महाद्यर । सर्वही थोर महा- रथी ॥ ९८ || परी तयामाजी अर्धरथी एकरथी । सवेशा कोण्ह्यीच दीर नसती । महारथी हे उपलक्षण परी अतिरथी । सवे असती महावीर |॥ ९९ ॥ ययांच्या शेबटील जो वीर असे । तोही महारथी जाण सवाशे । महारथी अतिरथी यांचे लक्षण ऐसे । सांगा विन्यास परियेसीं || ३०० ॥ ॥ संमति ॥ एको दरासहस्ताणि यो'धयेद्यस्तु धान्बिनाम्‌ । रास्त्रशास्त्रपवीणश्व महारथ इति स्मृतः || अमितान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोडातैरथस्तु सः । रथस्त्वेकेन यो योडा तन्न्यूनो5्धरथःस्मृतः | ॥ असो दहा सहक जे धन्वी असती । तय़ांसि एकल्माचे युद्ध करी जो रथी । शास्त्री आगि तच्छास्त्री जो प्रवीण अति । महारथ ह्मणती तयाते || १ ॥ आणि अपरिामितां धनुधरांशीं । युद्ध करी तो अतिरथी परियेसी । आणि युद्ध करी जो एकेचि र्थेसी । एकरथी ह्मणती त्यासि संत ॥ २॥ तयाहूनि न्यून तो अर्धरथी । ऐसीं लक्षणे जाण पां सर्वार्थी । पांडवदळी तरी स्व अतिरथी । सदुरुमूर्ति जाण तूं ॥ ३ ॥ तंव द्रोणाचे मनोगत जाणोनी । मायुता दुर्योधन बोळे पुरुपार्थवचनीं । जे तुती ह्मणी पाहतां मजलागूनी । सांगसी निर्बाणीं बळ त्यांचे ॥ ४ ॥ पांडवांचे दळ असे अतिदारुण । ते देखोनि भयभीत जरी तुझे मन । तरी संधि करावा मेत्रीकरून । विग्रह कोण कार्य असे ॥ ५ ॥ ऐसा आचार्यांचा अभिप्राय पूर्ण । दुर्योधन स्वबुद्धीनें जाणोन । नेटें ब्रोळे वीर उत्साहवचन । संतोपवून स्वकीयांतें || ६ ॥

रमावल भदास--'' चमत्कारी ” टीका तेथे योद्धे नांबानिगे असती । जे रास्त्रवियेने पूण दिसती । भीमाजुंनसमान विराजती । प्रचंड चापधारी जे | ३१ ॥ युयुधान विराट द्रुपद । हे तिघे महारथी विशद । आणिकही धरूनियां मद । युद्धालागीं सरसावले ॥ ३२ ॥ चृष्टकेतू चौकेतान । काशीराज महावीर्यवान । पुरुजित्‌ कुंतिभोज कीर्तिमान । दोब्यही नरपुंगव ।॥| ३३ ॥ बलाढ्य युधामन्यु फार | तैसा विक्रांतही साचार । उत्तमौजा अपार । वीर्यवंत सौभद्रही ॥ ३४ ।॥| आणिकही पुत्र द्रुपदीचे । बोलिजताति बलाचे । ऐसे महारथी वार्चे । किती काय अनुवादू || ३५ ॥

दासोपंत--“ गीताणव ” येथे पाहतां निर्वाणी । जे जे पांडवांच्या सेन्यी । मार्ते दिसे नयनीं । तेचि बोलैन ॥ ६२॥ [ दूराः ]

५१ शॉक ४-६ ) दासोपंत.

याम १.५ १.४४ ७.४

१-४ -/ १.४ य क * ./ ४५ ४६/४/ <€£* "५४१४५ ४” ४८४

महा महा असती शूर । प्रतापवंत पवित्र । नीतीचे ठायीं सादर । तेचि केसे | ६३ ॥ [| महेष्वासाः ] धनुवाड्यामाजी मेरु । बाणांतें जाणती प्रेरूं । शस्त्रास्त्राविद्याारु । बहुसाळु जयांप्रति ॥ ६४॥ [ युधि ] भाणि युद्धाच्या ठायीं प्रवर्तळे । मंत्रसामग्रिया विद्याबळें | घेये चातुर्य आगळे । पराक्रम केसे ॥ ६५॥ [ भीमाजुनसमा; ] जेसे द्दे भीमा्जुंन । आचार्या सत्य जाण । तैसेचि तयांशीं समान । सवा पक्षी ॥ ६६ ॥ अर्जुनाचे अवघे हणावे । भीमसेनचि सत्य मानावे | आगळाचि परी उणा नव्हे । येकु येका ॥ ६७ ॥ केवळ अभीचे स्वरूप । सारिखाचि जेसे दीप । लागळे मग अमूप । संम्रार्मी होतां ॥ ६८ ॥ गव्हाळे तेसोचि शंखपोळ । विषधर सारिखेचि ब्याळ । ददुरें किती बळ | करावे तेईींसी ॥ ६९ ॥ विषाचा मेघु बोळे । ते॑ कवणे बरिंदुवे आंग न जळे । तेसे खवळले ना खवळले । मग सारिखाचे हे ॥ ३७० ।॥ सिंह जस यातीचे । सारिखाचि पराक्रम तयांचे । तेथे गेले गजांचे । काये चाले | ७१ ॥ विष्णुचे जैस अवतार । हझणो न येती सान थोर । तेसे प्रतापे समग्र । सारिखेचि है ॥ ७२ ॥ सागराचे जेसे वेग । उदकार्चे समान अंग | तेसे धर्मवंत अभंग । संग्रा्मी हवे ॥ ७३२ ॥ सारिखीचि निष्ठा स्वघर्मी । सारिखेचि संग्रामधर्मी । सारिखाचि बलपराक्रमीं । वीर पां द्वे ॥ ७४ ॥ बावनकस निखळ । सारिखेचि कनकगोल । येक वाने येक मोल । रूप येक ॥ ७५ ॥ पांडवांचा दळीं तैसे । बीर आपुल्यालेनि आविशें । समान समान ऐसे । जाण पुनः पुनः ॥ ७६ ॥ वारि अनंत तो पाठिराखा । अधिकार हा आइका । यये अर्था आशंका | ते आथीचिना ॥ ७७ ॥ आतां भीमा- अर्जुनासमान । योद्धे ते कवण कवण । राजे प्थ्वीपाळ आन । तयांचे संबंधी ॥ ७८ | ऐसा प्रश्न कराळ । तरि तेही सागिजतीळ । आता मन निश्चळ । करूनि आइका ॥ ७९ ॥ [ युयुधानः ] ईश्वराचा तृतीय नयनु । तया आगळा कां समानु । तो राजा युयुधानु । आपुलेन सेन्येंशीं || ३८० ॥ देखिला पुरे नयनीं । मिडतां य॒युधानु रणीं । काळिजाचे होये पाणी । महा शूरां | ८१ ॥ सांडूनि जावें रणा । देखोनि युयुधाना । तयाची वेगळीचि सेना । पेल पाहे ॥८२॥ आला रे आला झणती । वैरी सन्मुख न होती । दातींचीं शस्त्रे गळती । तो हा युयधानु | ८२३२ ॥ प्रतापाचा हा सागरु । प्रको- पाचा महापूरु । युयुधानु नरेंद्र । पांडवदळी ॥ ८४ ॥ | विराटश्व ] प्रतिमा देखोनि जयाची । हृदर्ये कांपती शूराची । सेना तया विराटाची । पैल पाहें ॥ ८५ ॥ मेरूशीं तुक साहे । ऐसा पर्वतु के आहे । विराट हो जोगा नोहे । आह्यां ॥ ८६ ॥ जयाचेनि शब्दे भयंकरें । गळती हातींची हृतियार । कवणाशीं शूर । विराठे भिडावे ॥ ८७ ॥ पादघातु हाणे त्राणें । तैं दणाणिती चौदा भुवने । वैरी नुरती प्राणें । तितुलेचि ॥॥८८॥ मर्यादा नाहीं दहना । जै तो लागे इंधना । तैसा मिडतां आंगवणा । राजा विरा ॥ ८९ ॥ आपलेने सेन्येशीं निराळा । पेलु पाहे असे रचला । कवणें कवणे तया मददा- काळा--पुढें निघावे ॥ ३९० ॥ [ द्रुपदश्च महारथः ] तयाचि ऐसा समानु । महारथी द्रुपद आनु । तो राखे तरिचि मानु । आपुला होये ॥९१॥ तंवचि पुरुषार्थ बोलती । जेव तय द्रुपदु न देखिती । मग महा वीर कांपती । मनामाजी ॥ ९२ ॥ भुजा कवणु उचलील । ब्रीद कवणु वागवील । अहं कवणु झणेल । द्रुपदेवीण | ९३ ॥ प्रलयकाळु तो वेरियां । अबधारीं द्रोणाचार्या । द्रुपदाचिया बीर्या । कवणें सहावे | ९४ ॥ काळाची जेशी मिठी । तेशी येणेंशीं पडतां गांठी । पुढें होतां कंठीं । प्राणु येकबटे ॥ ९५ ॥ ऐसा द्रुपद असंवरु । वेगळाचि तयाचा भारु । पांडवदळीं हा झुंजार । आगळा बहू ॥ ९६ ॥ येणें वीरेशी समान । वीर असती आन । आतां तयांचे ज्ञान । करीन तुजप्रति ॥९७॥ [ प्ष्टकेतुः ] वैरियांचा पुरवी अंतु । ऐसा तो राजा धृष्टकेतु । तेणेंशीं भिडावया समर्थ । दुसरा

रि ५२ दासोपंत, ( अध्याय १ ला.

कीनकक्टणीणीपणी णी नधी पश (शक्ल्टाकाकळ धा कक हणापी ल टपणा क णलोट ->- "7७ 00. अरा 7“ या 7 नाट य यय यय, क

«

नाहीं ॥ ९८ ॥ जयाचा येकचि हातु । जिंके ऐसा विख्यातु । यया पुरत्रया आंतु । कव्हणही नसे ॥ ९९ || देखता जवाचे चिन्ह । ठारीरी न थरती प्राण । पळावया असमर्थ चरण । वैंगडी वळती ॥ ४०० || आंगवणे चया लाठिवा | न पाहे क्षत्रियां सर्वा | जो न देखिजे तंच जीवां । संतोषु वर्ते | १ ॥ येकलानि पुर रणी । तळी वारे करी धरणी । येराते शस्त्र घेऊनि । काजाचि नसे ॥ २ ॥ निज सेन्येळी निगळा । धृष्टकेतु पाहे डोळां । तां केंची जीवनकळा । कौरवांतें ॥ ३ ॥ [ चेकितानः ] रेसाचि तेणेशीं समानु । राजा पाहे चेकितानु । स्वसेन्येशी आपणु । वेगळाचि मांडला ॥| ४ || रोवटु जाला जन्माना । ऐसा मनोभाव होये शूरांचा । पराक्रमु यया नचेकितानाचा । देखोनियां || ५ || चेकितानु हणजे केसा । कुंजरावारे केसरी जैसा । ' आतां सांडा रे जीवाशा * । ह्मणती क्षत्री ॥ ६ || कवणे सागरु उलंडाता । मनुजे पर्वतु लोटावा | चेकितानु आंगबावा । निज पराक्रर्मे ॥ ७ | द्रोणाचा्या अवधारी । चेकितानु नसता जारे । तारि येथे युद्धसामग्री । करितां बेर | ८ ॥ येणें काळें दुश्चिन्ह ।) हाचि येश विघ्त ) तंव येणेशीचि समान | बल आणिकांचे ॥९॥ [| काशिराजश्व वीर्यबान्‌ ] 'काशिराजु वीयवंतु । अति रामथु अति समथ । पुरचयी विख्यातु । प्रतापु जयाश्वा |४१०॥| देग्योनि जयाची ठास्त्रे | चळचळा कापती गात्रे | कदळीदळ समारे । जेसं स्पर्ालिया | ११ || रणा आलियां सांकडे । वीर पाहती मागे पुढे । जया आपुले पवाडे | तेचि आवडती || १२ | रोषांवेशासी उकळी । ते जेशी प्रळयकाळी । महारुद्राची पेटली । नयनप्रभा | १३ ॥ मर्यादा न संडी नियमाची । युद्ध हे क्रीडा जयाची । वर्णना तया श्रगाची । किती करूं || १४ || तो आपुलेनि निजभारें । वेगळाचि ठेला वरे । आता येथून पुरे । पदाचे मत ॥ १५ ॥ [ पुरुजित्‌ ] जयाचेनि प्रतापे । पुरत्रय हे कांपे | सूर्यो जैसा तप । वेरियावारे | १६ ॥ पराक्रपे जो अगणित । पवित्र राजा पुरुजित । पुरवू राके अंत | येकलाचि तो |] १७ ॥ आरके आचार्यशिरोमणि । पुरुजित देखिला नयनी । आतां पुढील करणी | ते कटीण जाणवे | १८ || रण देग्वानि मातला । मग तो नवचे आगबळा । आतां हा वैरी जाला । पाडवाकरिता || १९ | प्रथ्वीवारे हा येकु । पुरुजितु बीरु टणकु । सग्रामविषयीं निःदांकु । प्रवर्तला || ४२० || आपुलेनि सेगेसी निराळा । पुरजितु आथी माडला । तुह्यी पहा आपुला डोळां । बोले दुर्योधन ॥ २१ || [ कुंतिभोजश्र ] दुरारा तेसाच्ते आणिकु । पराक्रमी मद्दामंडलीकु । कुंतिभोज ग्रासकु । काळु दुजा ॥ २२ ॥ येणाचि येक काये नव्ह । कासया क्षत्री मेळवावे । आतां येथूनि बरवे । न पडे दृष्टी ॥ २३ ॥ घगधशीतु वश्वानरु । की हा क्षत्रियांमाजी मेरु । क्षात्राविधेचा सागरु । कुंति- भोजु ॥ २४ ॥ येण काळांत आकळावे । महाकाळेसी भिडावे । मानवांजोगे नव्हे । ययारचे बळ | २५ ॥ कुंतिमोजु हाणिज कसा । प्रलयकाळींचा अभि जेसा । परंदळाविया हारासा । येकु पुरे ॥ २६ ॥ कुतिभोज़ हा स्वबळसी | मीनला डसे पांडवासि । वेगळाचि असे तयासि । पहा दृष्टी ॥ २७ || * [ ठोब्यश्र नर्पुंगवः ] पुरुपामाजी जो पुरुपु । क्षात्रियां जयाचा त्रासु । पराक्रम अस्म- सासु । दोब्य राजा || २८ || वज्जांच होय पाणी । राया शोब्याते देखोनि । हाये झणिजे देवगणीं । ऐसा योद्धा | २९ | नामरूपवाने सारावे । हा नाही तरिव्यि ते बरव । दृष्टी पडतां नुचलवे । वरुती मान ॥ ४३० || बाणाचा वर्षतां महाबोधु । प्रतापाचा ये वोघु । शेब्या न पुरे जगु । येकल्यारते ॥ २१ ॥ आंगतणेचॉने गुणे | गरलाचि असे साभिमाने । देईल की नेदीळ प्राणदानें । होघ्ये वाटे || २२ || एरगा दोब्य दहा सपशु । निजपरिवारसहितु । पेळु यकळाचे शोभतु । पांडवामाजी ॥ ३ ३ ॥ [ युधामन्युश्न विक्कांतः ] दीड दोढगा दमनशील । युथामन्यु तो प्रळयानळु । जेणेसी होतां आढळू ।

(५३४

श्लोक ४-६ ) दासोपंत.

> 77 "शा > ल . प प डक -२> ५"--७-- ._ २00 "ल्ल न. *- ८: "० > अरी. ! 4: कम नमळ - -*> <_-र--->->-____--“५-५८८- > “९० 2०-०४. 7 पत 0४ टी शण णी अत नाना ल त

पुरे जिणं ॥ ३४ ॥ जुनाड जुझारु हा येकु । नाहीं जयाते कलंकु । युद्धी वारला क्षणेकु । ऐसा नव्हे ॥ ३५ ॥ स्वतेजें तेजहरण । वैरियांचे आक्रमण । येणींचि येके निर्वाण । करूं दाकांवे | ३६ ॥ तैसाच विक्रांतही जाण । जेणेसी न शकती देवगण । असंवर करी संधान । प्रतापवंतु | ३७ ॥ प्रतिज्ञा करूनि जुझणे | सावथान करूनि मारणे । अचूक संग्रामी जिंकणे । वेरिकेळ ॥ ३८॥ ऐस हे दोघे जाण । समानधर्मसंपन्न । एक एकाचे प्राण । कीं जीव दोवेही ॥ ३९ ॥ [| उत्तमोजाश्रव वीर्य- वान्‌] थैयेवेतु वीर्यवंतु । उत्तमोजा बळवंतु । क्षात्रियांमाजी विख्यातु । सवदा जो ॥ ४४० ॥ प्रथ्वी देखोनि जया कांपे । मेरु भारोचि खेपे । सूर्या व्योमीं न तपे । तपतां यया |॥ ४१ ॥ शब्दे ब्रह्मांड दणदणी । न शकिजे राहो रणीं । उत्तमाजा हा चालोनि | आला असतां ॥ ४२ ॥ दुःसह दुर्धर दुर्वा । उत्तमोजा काळु ज्ञेयु । पाडवां जाला प्रियु । बरवे नव्हे ॥४२॥| भय शांका ना अधेर्य । कारितां युद्धाचे कार्य । चढोचि ठागे वीर्य । सामथ्य आंगीं ॥ ४४ || ऐसा हा बळिया राजा | महा वीरु उत्तमीजा । पेल वेगळाच जाणिजा । पांडबदळीं ॥ ४५॥ | सोभद्रः ] प्रळयकर्ता त्रिनयनु । तेसा हा सुभट्रानदनु । अखिगकुळदीपनु । तावी स्वत्जे ॥४६॥| दास्त्रासत्रविद्यासामग्री | हे जयापासीं पुरी । आता वेरियांचा घरी । यदा येणे | ४७ ॥ दुसरा जाणावा अर्जुनु । कीं भीमु हा अभिमन्यु । साना अथवा सामान्यु । बोळता नय ॥ ४८ ॥ लक्ष तेथ बाणु । वेगु जयाचा दारुणु | रणशुंगार-व्युत्मनु । विदग्धु योद्धा | ४९ | अरिकुळवनीं कुठारु । महाविष्णूसी जझारु । येणेंसीं मांडतां वीरु । कव्हणचि नसे ॥ ४५० || ऐसा सोभट्र वेंगाडा । पांडवांमाजी फुडा । द्रोणा पाहे निजगडा । नेटका केसा || ५१ ॥ [ द्रोपदेयाश्व ] द्रपदीचे पांचही जण । ते तयाचि असती समान । आतां कवण ते कवणापासून | जाले सुत ॥५२॥ धर्मापासाव जाला । द्रुपदीते प्रतिविध्य आपुला । सुतसोमा उपजला | वृकोदंर तेणें || ५३ ॥ अर्जनापासाव द्रुपदीते । श्रतकीर्ति जाणा निरुते । दातानीकु नकुळाते । जाला द्रुपदीपोटीं ॥ ५४ | सहदेव श्रतकर्मा जाणु | जाला पांचाळीपासूनु । यया पाचांचा समानु । पराक्रमु असे ॥ ५५॥| पांचा वदनी त्रिनयनु । प्रलयकता जेसा आपणु । तैसाचि काये सगुणु । जाला यांचेनि रूपे ॥ ५६ ॥ पांचही योद्धे हे अनिवार । शास्त्रास्त्रविदधेचे सागर । शूलधरेसीं जुझार । ह्णो काये || ५७ ॥ जथांवरूनि वायो गेला | ताचि न साहवे शूरा सकलां । कवणे सहावे हालाहाला । तेस वाटे ॥ ५८ ॥ ययांसी युद्ध करणें । त॑ आधीं आयुष्ये सुटणे । आपुले पोष्ये घालगे । येकांचां पालवी ॥| ५९ ॥ निवारणचि जयाचिया । बाणां नाहा आचार्या । दराभुजीं दझादिशा तिया । आक्रमिती हे ॥ ४६० || रिघाले परदळी माघारे | होचि नेणती वीर खरे । दळ भेंगिती येकसरे । पगवे हे ॥६१॥ आळे ह्णतांचि पळावे । कां उगेचि शरण रिघावे । प्रागधन जोडावे | जोडे जारे | ६२ ॥ धेये सत्वें पराक्रम । सारिखाचचे संग्रामधर्म । जाणोनि हाणती वर्मे । ऐसे दक्ष ॥ ६३ ॥ [सव एव महारथा: ] एवं युयुधानु आणि विराडु । द्रुपदु योद्धा धी । चौथा तो धृष्टकेतु येकडु । महा पराक्रमी | ६४ | चेकितानु पाचवा । काशिराज जाणा साबा । पुरुजितु सातवा । महा वीरु ॥ ६५ ॥ आठवा कुंति भोज जाणा । शेब्यु नववा तेसाचि माना । युधामन्यु अनुमाना । दहावा बीरु ॥ ६६ ॥ अकरावा उत्तमौजा आहे । बारावा अभिमन्यु पाहे । विक्रांतु प्रतिविंध्यादिक हे । पांचही द्रपदीचे ॥ ६७ ॥ है महारथी अठरा जाण | परम श्रेष्ठ असाधारण । भीमा अर्जुना समान । संग्रामविषयीं || ६८ ॥ ययां. वेगळे जे असती । ते प्रेत्ने आगवू येती । परंतु दुर्जय महारथी । अठराही हे ॥ ६९ ॥ येके रथेसीं जो भिडे । तया रायाते फुडे । रथी हाणणे घडे । निवाडे न्यून तो अधरथी ॥ ४७० ॥ दहा सहस्ांसि

:।

दाश्षोषंत, ( अध्याय ॥ ळा.

----->>>>- २३ १४४१../%७ ५ -/२. */ ६-८ र ४२.” 9 ४- ् ४१२ %./ ५- 79./% ६.४१.

उठावला । तो महारथी ह्माणितला । अमितांसि येकु चालिला । अतिरथी तो । ७१॥झ्णोनिते पें महारथी । पांडवदळीं असती । रण हें शोमत आथी । जयांकरितां | ७२ ॥ आरक्ते पीत हारितें । छत्रे विचित्रे शुद्ध श्रेते । साधी जाळियांची बहुर्ते । बहुतां प्रकारीं ॥ ७२ ॥ कनकदंडें चामर । वरि ढळती सार्धी विचित्रे । तोडर ब्रीदें अपारे | वारुवां पायीं ॥ ७४ ॥ रथचक्रे रनजडित । वारि ध्वज- स्तंभ शोभते । नाना वणाचे निरुते । शोभा देती ॥ ७५ ॥ येक मर्गजाचे निखळ । रतनजडित येक केवळ । येक कांचनाचे निर्मल । वाप देती ॥ ७६ |॥ येक निखळ नीळाचे । येक अखंड षाचीचे । येक माणिकां हिरयांचे । खणोखणीं ॥ ७७ ॥ प्रेक साधे येक विचित्र । ऐसे रथ शोभती परिकर । वारू पवनेसीं स्पर्धापर । होते जाले ॥ ७८ ॥ श्वेत पीत आरक्त । चित्रविचित्र बहुत । येक कृष्ण येक शोभत । सेंदुरवर्ण ॥ ७९ ॥ एके पायी दो पार्यी । थेक बिलासले चहूं पार्यी । श्वेत वर्णे जाणयी । मुखावारि | ४८० ॥ सकळां खोडी सुटले । सकळां लक्षणीं आधिले। वर्ख अळंकारीं आच्छादिले । दिसतीचिना || ८१ ॥ मोहाली पांखरांवरी झांटा । पार्यी नोपुरे क्षुद्र घंटा । कंठीं माळा मुखी पट्टा । जाटेत सूत्री ॥॥८२॥ पुच्छ वरतीं वाऊनि । पाउल करिती स्वस्थानी । अनिवार जैसी नाचणी । स्थिर नव्हे ॥ ८३२ ॥ देही न पुरे बळा स्थान | वारि सारथियाचें आकर्षेण | वारू करिती हिंसाण । पाउलें ठायीं ॥ ८४ ॥ तेजे दिपले नयन । भर्ये व्यम्न जालें मन । केस पांगले हे. रण । पांडवसेन्ये ॥ ८५ ॥ मातले कुजर न सावरती । भूमीते चरण घांसती । सोंडा पर्बत उलंडिती | आंबरिळे असतां ॥ ८६ ॥ भाट नागारी वर्णिती । ब्रीदें रायांचीं वाखाणिती | देणेच सुखं विश्रांति । भूपाळाते ॥ ८७ ॥ यक ते रणपिसाचे आले । कंबर सोड्टाने मोकळे । हाकां देती अंत्राळे । भूते जेशीं ॥ ८८ ॥ येक आनंदले गाती | येक रण देखोनि नाचती । एक भुजा मर्दिती । बलाचे जे ॥ ८९ ॥ पर्वतां देती थडके । नेणती आपु पारिखे । उन्मत्त झाले देखे । ऐसे वीर ॥ ४९० ॥ येक पाहती कूरा इष्टी । येकां चळवळ मोठी । येके सांगती गोठी । संग्रामनीती- चिया ॥ ९१ ॥ येक येकां पुढारती । चमत्कार वेगे दाविती । साधिली विद्या उजळिती । तये ठायीं ॥ ९२ ॥ बहुतां दिवसांचे पारणे । ते देखिज मिष्टाने । तेथे आळुकेपण ब्राह्मणे । जेस कीजे ॥९३॥ देखोनि मूषकांची मांदी | माजारा मांडे गवादी । ती आकळिलिही पादीं । फिस्कारु करिती | ९४ | तेस असंवर पातले । पारेणिती कारितां आंकळले । पांडब वेरी आपुले | बळीं कटकीं ॥ ९५ ॥ दुर्योधनु झणे नवल । केसं या पांडवांचे बळ । उठीना कीं खळबळ । आमुच्या सेन्यी ॥ ९६ ॥

दासोपंत--“ गीताथेबोधचंद्रिका "

आतां यंये दळीं पांडवांचां | वीरा आगळा वीरु सत्वाचा । समुदाय देखे मी ययाचा । तोचि केसा ॥ ४७ ॥ शूरवीर समस्त ! शोये पराक्रम अद्भत । जाणती बाणाची अत्यंत । प्रेरणा जे॥ ४८ ॥ पडला युद्धाचां प्रसंगी । भीर्मे अजुंनेशीं समान योगी | तयांची नाम मी अवघी । तुजप्रती सांगेन ॥ ४९ ॥ युयुधान आणि विराटु । द्रुपद महारथी सुभटु । महासंम्रार्मी धीटु । परतणारु नव्हे ॥ ५० ॥ धुष्टकेतुश्रेकितानु । कारिराजु असाधारणु । बीर्यवंतु प्रतापनु । दिनकरु दुजा ॥ ५१ ॥ पुरुजित्‌ वीरु खरा । कुंतिभोज तेसाचि दुसरा । नरपुंगव अवघारा । दोब्यु क्षत्रियु ॥ ५२ ॥ युधामन्यु समर्थ । तैसाचि राजा विक्रांतु । उत्तमोजा वीर्यवंतु । तो तेणीचि पारडे ॥ ५३ ॥ सुभद्रानंदनु जाण । द्रौपर्दाचे पांचजण । हे महारथिये हणोन । जाणावे सममग्रही ॥ ५४ ॥

कृवंचिद्न,

कि »* ४ “१ ४ “४५ -€ 7-१ १४१८१" “१८ ४.४१. ५.४ “९.

“€* 7४५ ४ “२ €£ /२ शी णशा

वामनपडित--"' यथार्थेदीपिका ” धनुष्ये ज्यांची थोर थोर । या सैन्यांत उभे समोर । ते भीमार्जुनांसमान शूर | या युद्धीं ॥ ६७ ॥ सात्यकी विराट द्रुपद । हाही मदह्ारथी विशद । तो तुझा वेरी दुर्मद । आचार्या ॥ ६८ ॥ पधृष्टकेठु चेकितान । काशीराज वीर्याचे निधान । पुरुजित्‌ कुंतिभोज यांसमान । नरग्रेष्ठ हा रोब्यही ॥ ६९ ॥ युधामन्यु विक्रमयुक्त । उत्तमोजा वीर्यवंत । अभिमन्यु द्रोपदीसुत । हे महारथी सकळही ॥ १७० ॥ दहा सहस धनुधर । त्यांशीं झगडे एक वीर । रस्त्रास्रप्रवीण नर । तो महारथ बोलिजे ॥ ७१ ॥ अगणितांशीं करी युद्ध । रशास्त्रास्रविद्येने समृद्ध । तो अतिरथ झणोनि प्रसिद्ध । या महाभारतीं ॥ ७२ ॥ एकाशींच यद्ध करी । रथी ह्मणाबा यापरी । त्याहुनि उणा जरी । अर्धरथ ॥ ७३ ॥ हे आइकोनि वीर । झणीं ब्राह्मण होय अधीर । ह्मणूनि ल्यास देतो धीर । वर्णाने योद्धे आपुले ॥७४॥

अच्युताश्रम-_" बालबाधिनी ” बालवाधिनी ”

त्या सैन्यामाजी महाझूर । थोरा धनुष्याते धरिते वीर । भीमार्जुनासारिखे निष्ठूर । असती ॥ २७ ॥ त्यांची नाम मी सांगेन । बिराट द्रुपद युयुधान । हे अवघे महारथी जाण | द्रोणाचार्या ॥ २८ ॥ धृष्टकेतु आणि 'चेकितान । काशिराज वीर्यबंत जाण । पुरुजित तो बीर राणा । पे कुंतिभोजु॥ २९ ॥ शैब्य तो नरामध्ये अधिकु । बहवांसि पुरे एकु । जो आणि संग्रामविवेकु । थोरु ॥। ३० ॥ युधामन्यु आणि विक्रांतु । उत्तमौजा वीयैवंतु । अभिमन्यु आणि सुत । द्रोपदीचे पांच ॥ ३१ ॥ हे पांच महारथी कुराळ । धमदिकां पांचांचे आले । द्रौपदीचां ठार्यी जाळे । आचार्या ॥ ३२ ॥

निवृत्तिदेव अतिहश्ूर महाथोर । भीमारजुनसमान वीर । युयुघान विराट युद्धां चतुर । द्रुपद महारथी ॥४॥ घृष्टकेतु चेकितान । काशिराज बीर्यवंत जाण । पुरुजित्‌ कुंतिभोज आपण । शोब्य नरत्रेष्ठ ॥५॥ युधामन्यु आणि विक्रांत । उत्तमोजा बळिवंत । सोभद्र द्रुपदपुत्र आद्यंत । सर्वही महारथी ॥ ६ ॥

उद्धवाचेद्धन

वीर तयां दळिं धीर पराक्रामिे भीम धनंजय यापारे पाडे ।

काळ कृतातहि सन्मुख पाहुनि साघिती जाउाने युद्ध निवाडे ॥ तो युयुधान विराट महारथ द्रूपदपुत्र सर्म तव चाडे ।

साह्य सुसेन्य तया दळिं आणिक सांगत आइक ते सुरवाडे | ४ ॥ आणिक त्याप्रति साह्य धरापति युद्धसमागति आइक आतां ।

तो पृष्टकेतुहि आणि चेकितान काशरिपती बळवीर्य पहातां ॥ भूप पुरुजित कुंतिभोजही शेब्य महाबळि आमुचे घाता ।

साह्य सुसैन्य यथापर ते गुरु तूज निवेदिन बीर विजाता | ५ ॥ वीर युधामनु धीर पराक्रम उत्तमवंराज सवे बळाने ।

सादर संगरकाळ कक्‍्लिकित सिद्ध उभे सम साह्य दळानं ॥

हा आभिमन्यु महाराथि पांचहि द्रौपादेचे सुत मातृछळारने ।

सिद्ध उभे रि बैसानि पाहति कामुक कामरती अबळाने ॥ ६ ॥

५९ माधब-रत्ना फर -हरिपंडित-मुक्तेथर-तुकाराम ( अध्याय १ ला.

साधव--( तंजावर प्रत )

येथे शूर महा धनुर्धारी । युद्धी भीमाजुनाची करते सरी । युयघान विराट लुंझारी । द्रुपद भारी महारथ || ७ ॥ धृष्टकेतु चेकितान नामी । काशिराज वीर्यवंत भूमी । पुरुजित्‌ कुंतिभोज विक्रमी । शेब्य संग्रामी नरपुंगव | ८ ॥ युघामन्यु आणि विक्रांत वीर । उत्तमोजा बीर्यवंत दुर्धर । अभिमन्यु आणि द्रोपदीकमर । सवही चतुर महारथी ॥ ९ ॥

रत्नाकर--'' रत्नाकरी ”

याचेमध्ये महाज्णू जाण । मि माजुनसमा यथ्यमान । ययधान विराट आपण | द्रपद पूर्ण महारथी ॥ २५ ॥ धृष्केठु चेकितान । काशिराज वीयवान । पुरुजितू कुतिभोजमान । दैब्य बलवान नरपुंगव ॥ २६ ॥ युधामन्यु विक्रांत जाण । उत्तमौजा वीर्यवान । सौभद्र आणि द्रौपदपुत्रमान । स्व जाण महारथी ॥ २७ |

हरिपॉडित--“ गीलार्थेप्रकादा

इंद्रवज्रा:- भीमाजुंनातुल्य रणी समर्थ | घानुप्यगाढ बहू वीर यथ |

पांचाल की सात्याके का विराट । युद्धी जयाचे वळ जी अचाट ॥ ८॥ रथोद्धताः- धृष्टकेत आणि चेकितानही | कादिराज आणि क्ातिभोजही ॥

दोब्य आणि पुरुजित्सराक्रमी | या नृपास तरि जाणता तुह्ली ॥९॥ भुजंगप्रयातः- युधामन्यु तैसाचि प उत्तमोजा । तुझी जागता थोर झुंजार वोजा ।|

सुभद्रात्मजा एवढा बार गाढा | न्स द्रोपदीच्या कुमारासि जोडा | १० || को € पतन १!) मक्तेश्वर--“ मुक्तेश्वरी

]डवसेनेत बीर जाण | यद्ध करणार भीमार्जन । सासम विराट युयुधान । द्रपद ऐसे महारथी ॥ ४ ॥ ृ्कतु चेकितान । काशिराज वीयवान । पुरुजित अतितीकण । कोंति दोब्य नराधिप ॥ ५ | यधामन्य पगक्रमी वहुत । उत्तमाजा वीर्यबंत । सोमद्रेय आणि द्रापदीचे पत्र । हे सवही महारथी | ६ ॥

तु राराम--( पांडुरंगदास )

अभंग:- येथे भीमार्जुनतुल्य महावीर । य॒यथान चूर विराटही ॥ द्रौपदीचा पिता पूर्ण महारथी । धृष्टकेतु मूर्ति गिशुपाळाची ।॥ चेकितान कारिपती वीर्यवान । पुरुजित्‌ आपण कुंतिमोज ।॥ नरपुंगव नुप शेंब्य पराक्रमी । तुका हणे नामे पुढे ऐका | ४ ॥ युथामन्पु बीर उत्तमौजा जैसा । अभिमन्यु खासा पार्थपुत्र ॥| द्रोपदीचे पांच सवे महावीर | आमुचेहि थोर अवधारी |

'छोक ४-६. ) बामन-मारोपंत-बामन ( दिजोत्तम )

नामाला अमाईतधालायळा व्या डिडनहाचयाळानाम्योळाणतीनायकशताकनाोडवीकवयळकना्य यचानजाचाडोतिचकातलांकणाधतार कातीव आोटाभेदकणे क गायचा वायकर नाती शी णाणशीणोकेपकककीक 2 णपणीजीणी पती शायककेणणयकीणे वणा शीचयळ्णाणोण लनदबनदनााटटाडयककाकाादमानाकचयातिळाळाकडोच्ामयाम्यावाकळनयधळी ह २. ६-४ ४.” ४७. ४७०४७४ ४ ४४७४४४७. ४२.४ ४४ ४,४२४. के,” ४)” १../ ७. १.” ४.” ९५१५७४१.” ५४ १.५१.” ४५ ७” २/ “ “ “ ऱ *५9”%२” ६” “४.” “ >“ -* -> क *-* ९./%४/१५४१४.//१-/ “४४-/ ४६५ ४७८ १५००७०७१९७ ४७०४ ७७४

वामन--( शांड्ल्य )

अनुष्टुपूः- येथे भीमार्जनातुल्य शूर थोर धनुर्धर । युयुधान विराटाख्य द्रुपदाख्य महारथी | १८ || धृष्टकेतु चेकितान काशिराजा पराक्रमी । पुरुजित्कृंतिभोजाख्य शेब्याख्य पुरुषषभ ॥ १९ ॥ मद्वावीर युधामन्यु उत्तमौजा पराक्रमी । अभिमन्यु द्रौपदीचे पुत्र सर्व महारथ | २० ॥

मोरोपल

आर्याः- भीमाजुनसम येथे दिसती धन्बी समग्र शूर रथी । सात्यकि विराट आणिक द्रुपदादिक द्दे महारथातिरथी ॥ ४ ।। तो धृष्टकेत आहे काशीश्वरर आणि चेकितान असे । दिसती वीर पहा दवे पुढजित्सह शोेब्य कुंतिमोज असे ॥ ५ ॥ अतिवीर्य उत्तमीजा विक्रमशाली तसा युधामन्यु । सववेद्दि मद्वारथी ते पांचाळीचे कुमार अभिमन्यु ॥ ६ ॥

१4 0 १७१ ७६३ ७ १ ७३ ७ १ ७ $$ ७ १ ७ ३४

येथ भीमार्जुनसम हूर महाथोर चापधर असती |

युयुघान विराटाख्य द्रपदाख्य मददारथ प्रसिद्ध जर्गी ॥ २२ | पुरुजित्कुंतीभोजहि शैन्यह्वि नरवर्य चेकितान तसा ।

वीर�